Fateme Zandi در ‫۱۳ روز قبل، جمعه ۳۰ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۶:۵۷ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم » بخش ۱۳۳ - متوفی شدن بزرگین از شه‌زادگان و آمدن برادر میانین به جنازهٔ برادر کی آن کوچکین صاحب‌فراش بود از رنجوری و نواختن پادشاه میانین را تا او هم لنگ احسان شد ماند پیش پادشاه صد هزار از غنایم غیبی و غنی بدو رسید از دولت و نظر آن شاه مع تقریر بعضه:

شرح و تفسیر ابیات

استاد ارجمند جناب کریم زمانی

 

بیت 4634

کوچکین رنجور بود و ، آن وسط /

 بر جنازۀ آن بزرگ آمد فقط

 

برادر کوچک در آن هنگام بیمار بود . و فقط شاهزادۀ میانین بر جنازۀ شاهزادۀ بزرگین حاضر آمد .بیت 4635شاه دیدش ، گفت قاصد کین کی است ؟ / که از آن بحرست و ، این هم ماهی است ؟شاهِ چین وقتی شاهزادۀ میانین را دید او را شناخت ولی تجاهل کرد و عمداََ از مُعرِّف سؤال کرد که این شخص کیست ؟ آیا او هم از همان دریاست ؟ آیا این شخص هم ماهیِ آن دریاست ؟ یعنی آیا این شخص هم به دریای عشق تعلّق دارد ؟ [ جواب این سؤالات در بیت بعدی آمده است . ]بیت 4636پس معرّف گفت : پورِ آن پدر / این برادر زآن برادر خُردترپس مُعرِّف گفت : بله ، این شخص نیز پسرِ آن پدر است . یعنی او نیز شاهزاده است . منتهی از نظر سنّی کوچکتر از برادری است که فوت کرد . ]بیت 4637شه نوازیدش که هستی یادگار / کرد این را هم بدین پُرسش شکارشاهِ چین او را مورد لطف قرار داد و بدو گفت که تو یادگار او در نزد ما هستی . شاه با این احوالپرسی و تفقّد ، قلب او را صید کرد .

[ شاه برادر میانین به یادگار برادر بزرگین به ملازمت خویش برگُزید و قلب او را با این طلف مسخّر کرد]

. ]بیت 4638

از نوازِ شاه ، آن زارِ حَنید

 / در تنِ خود ، غیرِ جان ، جانی بدید

 

بر اثر لطف و نوازش شاه چین ، آن خسته دلِ دردِ فراق کشیده ، بجز جانِ معمولی خود ، جانی دیگر مشاهده کرد . یعنی به مدد آن شاه معنوی و انفاس زکیّه او به ترقّیِ معنوی و تعالی روحی نائل آمد . [ حَنید = در اصل به معنی گاو گوسفند بریان شده است امّا در اینجا مجازاََ به معنی دل سوخته و داغدیده آمده است . ]

بیت 4639

در دلِ خود ، دید عالی غُلغُله 

/ که نیابد صوفی آن در صد چِله

 

شاهزادۀ میانین در دلِ خود چنان غوغای روحانی و غلغلۀ معنوی را یافت که صوفیِ اهل ریاضت حتّی پس از صد بار چلّه نشینی نمی تواند بدان حالت برسد . [ در این بیت لزوم داشتن مرشد را در سلوک تصریح شده است . ولیِّ مرشد در صورتی که صالح باشد راهِ طویل سلوک فردی و سرخود را کوتاه می کند . چنانکه در بیت 558 دفتر سوم فرماید :هر که در ره ، بی قلاووزی رود / هر دو روزه راه ، صد ساله شود ]چلّه = چلّه نشینی ، خلوت نشینی ، خلوت نشینی از برنامه های لازم سلوک است خلوت نشینی در نزد صوفیه عبارت است از عزلت و دوری از مردم به قصد عبادت و ریاضت تا بدین سبب حالت انقطاع و جمعیت خاطر  و تمرکز فکر حاصل آید . یکی از عارفان گوید : ” خلوت صفت اهل صَفوَت بُوَد و عُزلَت از نشانه های وصلت بُوَد ” . سنت خلوت نشینی از سنن پسندیده انبیا و اولیاست چنانکه حضرت موسی (ع) چهل شبانه روز به میقات رفت و از خلق و خلایق دوری گزید و حضرت عیسی (ع) نیز ادب خلوت نشینی را رعایت می کرد و حضرت محمد (ص) نیز عادت داشت سالی یک ماه در غار حرا خلوت گزیند و به ذکر و حمد و تعبد پردازد و در آستانه بعثت نیز میل فراوانی به خلوت داشت . حضرت محمد (ص) می فرمایند ” هر کس چهل بامداد ، برای خدا خالص و بی شائبه باشد . چشمه ساران حکمت و فرزانگی از قلبش بجوشد و بر زبانش جاری گردد “. حکمت خلوت نشینی در چهل صباح آن است که در هر صباح حجابی از سالک برداشته شود و نشان صحت خلوت نشینی آن است که پس از اتمام این دوره جویبار حکمت از دل او برجوشد و بر زبانش جاری گردد . اما عمده آداب خلوت نشینی بدین قرار است : کم خوردن ، کم خفتن ، کم گفتن یا صمتِ کامل ، اجتناب از معاشرت ، مداومت بر ذکر ، نفی خواطر و دوام مراقبه . ( مصباح الهدایة ، ص 160 تا 163 ) . معمولا خلوت نشینی به مدت چهل شبانه روز است و در این مدت به ذکر و فکر و عبادت مشغول می شوند و ترک حیوانی می کنند . ( مقالات شمس ، ص 184 )

بیت 4640

عرصه و دیوار و کوهِ سنگ بافت

 / پیشِ او چون نارِ خندان می شکافت

 

میدان و در و دیوار و کوهِ بافته شده از سنگ در برابر او مانند انار خندان بر خود می شکافت . یعنی حقیقت هر چیز برای او منکشف می شد . [ سنگ بافت = بافته شده از سنگ / انار خندان = انار شکافته ، مراد انکشاف اسرار بر شاهزاده است . همانطور انار شکافته دانه هایش پیداست . موجودات نیز درون خود را بر او آشکار کرده بودند . ]منظور بیت : همۀ موجودات جهان ، حتّی جمادات نیز در نظر او مَجلا و مِرآتِ تجلیّات الهی شدند زیرا به مدد پیرِ راهدان (شاه چین) حُجُب ناسوتی از برابر چشم شاهزاده واپس رفت و او توانست حقیقت مکشوفِ هر چیز را مشاهده کند .

بیت 4641

ذره ذرّه پیشِ او همچون قِباب 

/ دَم به دَم می کرد صد گون فتحِ باب 

 

هر ذرّه از موجوداتِ جهان در نظر شاهزاده به صورت گنبدی بزرگ جلوه می کرد . یعنی هر ذرّه در دلِ خود ، جهانی پهناور است و این حقیقت فقط دانایان و اهلِ نظر دانند . آن شاهزاده به مرتبه ای از روشن بینی رسیده بود که بدین امر وقوف داشت . و شاهِ چین هر لحظه برای شاهزاده صد نوع راز گشایی می کرد . [ قِباب = گنبدها ، جمع قبّه ]

بیت 4642

باب ، گه روزَن شدی ، گاهی شعاع 

/ خاک گه گندم شدیّ و ، گاه صاع

 

در ، گاه به صورت روزنه درمی آمد و گاه به صورت پرتو ، خاک ، گاه گندم می شد و گاه پیمانه . ( صاع = پیمانه ، معادل چهار مُدّ که امروزه تقریباََ برابر سه کیلو گرم است ) [ موجودات قابلیّت تبدّل به یکدیگر را ددارند . شاهزاده بدان بصیرتی رسیده بود که بر حقایق اشیاء وقوف می یافت و رازِ وحدت وجود را اعیاناََ می دید . ]

بیت 4643

در نظرها چرخ ، بس کهنه و قَدید

 / پیشِ چشمش هر دَمی خلقُ جَدید

 

هر چند آسمان یعنی کُلِّ جهان در نظر ظاهریان کهنه و فرسوده می نماید . لیکن در نظر او ، یعنی شاهزاده هر لحظه از نو پدید می آید . یعنی عارفان ، تازه بین هستند چرا که برای جهان ثبوت و سکونی قائل نیستند . بلکه آن را هر لحظه در تغیّر و تحوّل می بینند . [ قَدید = گوشتی که در قدیم می خشکاندند و در زمستان مصرف می کردند ، در اینجا به معنی کهنه و فرسوده ]

بیت 4644

روحِ زیبا چونکه وارست از جسد

 / از قضا بی شک چنین چشمش رسد

 

وقتی روح لطیف و زیبا از قفس کالبد آزاد شد . طبق قضای الهی بدو چشمی حقیقت بین عطا شود .

 

[ در آیه 22 سورۀ ق آمده است « ای نادان ، تو از چنین روزی به غفلت اندر بودی . تا آنکه پرده از برابر چشمانِ تو برداشتیم و در این روز چشمانت تیزبین شد

. ]بیت 4645

صد هزاران غیب ، پیشش شد پدید 

/ آنچه چشمِ محرمان بیند ، بدید

 

صدها هزار مورد از امور غیبی بر شاهزاده مکشوف گشت . هر آنچه چشمِ محرمانِ اسرار می بیند . چشم او نیز همان ها را دید .

بیت 4646

آنچه او اندر کُتب برخوانده بود

 / چشم را در صورتِ آن برگشود

 

همۀ مطالبی که شاهزاده در کتابهای آسمانی خوانده بود عیناََ شهود کرد . یعنی از مرتبۀ علم الیقین به مرتبۀ عین الیقین تعالی یافت .

بیت 4647

از غُبارِ مَرکبِ آن شاهِ نر

 / یافت او کُحلِ عزیزی در بَصَر

 

از گرد و غُباری که سمندِ همّتِ آن شاه پُر اقتدار انگیخته بود . سرمه ای گرانبها در چشم خود یافت . یعنی شاهزاده به همّت آن شاه طریقت چشم دلِ خود را بصیر یافت . [ کُحل = سرمه ]

بیت 4648

بر چنین گُلزار دامن می کشید

 / جزو جزوش نعره زن : هَل مِن مَزید ؟

 

شاهزاده در چنین گلستان اسرار و حقایقِ ربّانی می خرامید و هر یک از اجزایِ وجودش فریاد برمی آورد که : آیا بیشتر از این هست ؟ [ در مصراع دوم از آیه 30 سورۀ ق اقتباس شده است . « روزی که دوزخ را گوییم : آیا سیر گشتی ؟ و گوید : آیا بیش از این هست ؟ » منظور اینست که شاهزاده از انکشاف اسرار سیر نمی شد .

بیت 4649

گُلشنی کز بَقل روید ، یک دَم است

 / گُلشنی کز عقل روید ، خُرّم است

 

گلزاری که از بذر و نبات روید سریع الزوال است . امّا گلزاری که از عقل روید هموار سرسبز و مصفاست . ( بَقل = سبزه و گیاهی که از زمین بروید ][ گل همی پنج روز و شش باشد / وین گلستان همیشه خوش باشد ]

بیت 4650

گُلشنی کز گِل دمد ، گردد تباه

 / گُلشنی کز دل دمد ، وافَرحَتاه

 

گلزاری که از گِل بردَمَد می پژمرد . امّا خوشا بر آن گلزاری که از دل بردمد . [ وافَرحَتاه = خوشا ، کلمه ای که در مقام اظهار شادی گویند ]

بیت 4651

علم هایِ بامزۀ دانسته مان

 / زآن گلستان یک دو سه گُلدسته داناین

 

 همه علومی را که مطبوع می دانیم تماماََ دو سه دسته گل از گلزار اسرار الهی است 

.بیت 4652

زآن زبونِ این دو سه گلدسته ایم 

/ که درِ گلزار بر خود بسته ایم 

 

از آنرو ذلیلِ این دو سه دسته گل شده ایم که درِ گلزار معنوی را به روی خود بسته ایم . [ مولانا در ابیات پیشین بخصوص دو بیت اخیر مقایسه ای کرده است میان علوم تحقیقی (عرفانیات) و علوم تقلیدی (علوم رسمی و اکتسابی) . او می گوید : علوم اکتسابی بشری تماماََ از جهان برین القاء و الهام می شود و نسبت این علوم به علوم جهان برین ، نسبت چند دسته گل به گلستان است . امّا انسان کوته بین به همین چند دسته گل بسنده می کند و خود را از گلزار علوم محروم می دارد و با دست خود درِ گلزار حقایق را به روی خود می بندد . ]

 

بیت 4653

آنچنان مِفتاح ها هر دَم به نان /

 می فُتد ، ای جان دریغا از بَنان

 

جانا ، دریغا که به سبب شکمبارگی کلیدهای گلزار اسرارِ ربّانی لحظه به لحظه از سرِ انگشتانمان بر زمین می افتد . [ بَنان = سرانگشت /  به نان = به سبب میل به نان ، «نان» در اینجا کنایه از شکم و عوارض شکم است . ]منظور بیت : شکمبارگی و حیوان صفتی موجب محرومیت از گلزار حقایق ربّانی است 

.بیت 4654

ور دَمی هم فارغ آرَندَت ز نان

 / گِردِ چادر گردی و عشقِ زنان

 

و تازه اگر لختی از مشکل شکم برآسایی پیرامونِ چادرِ زنان و شیفتگی آنان می گردی . یعنی وقتی شکمت سیر شد به فکر ارضای تحت البطن می افتی 

.بیت 4655

باز اِستسقات چون شد موج زن 

/ مُلکِ شهری بایدت پُر نان و زن 

 

وقتی که میل و اشتهای سیری ناپذیر تو موّاج و متلاطم شود . دیگر به چند نان و چند زن هم قانع نمی شوی . بلکه طمع می کنی که یک شهر پُر از نان و زن به تو تعلّق داشته باشد . [ استسقاء = در لغت به معنی آب خواستن و آب کشیدن است و در اصطلاح طبِ قدیم بیماری و نُقصانی است که از ضعفِ جگر پدید می آید و بر اثرِ آن ، شخصِ بیمار دائماََ آب می خورد و سخت احساسِ تشنگی می کند در حالی که واقعاََ به آب نیاز ندارد . اطبای قدیم بر این باور بودند که چون جگر ضعیف می شود نمی تواند آب را به همۀ اندام های بدن برساند و در نتیجه بیمار دائماََ آب می طلبد ، در حالی که آب برای او مُضر است و اندام های او را آماسیده می کند اگر او به خوردنِ آب ادامه دهد هلاک می شود . بلکه درمان و بقای او در تشنگی کشیدن و حتی ندیدن آب است ( خفی علایی ، ص 204 ) . استسقاء در اینجا به معنی شهوات عِنان گسیخته و سیری ناپذیر است . اگر آدمی به صیانت نَفس نپردازد . شهوات طغیان کنند و حدّی نشناسند . ]

بیت 4656

مار بودی ، اژدها گشتی مگر 

/ یک سَرَت بود ، این زمانی هفت سَر

 

ابتدا مار بودی . امّا رفته رفته به اژدها تبدیل شدی . قبلاََ مارِ یک سر بودی و اینک مارِ هفت سر شده ای . [ تمثیلی است از مقتدر شدن نَفسِ امّاره آنگاه که بدو مجال داده شود .

 

در بیت 2285 دفتر دوم می فرماید :اژدها گشته است آن مارِ سیاه 

 آنکه کِرمی بود افتاده به راه

 

 ]بیت 4657

اژدهایِ هفت سَر ، دوزخ بُوَد

 / حرصِ تو دانه ست و ، دوزخ فَخ بُوَد

 

اژدهای هفت سر همان جهنّم است و طمع تو به منزلۀ دانه است و جهنّم به منزلۀ دام است . [ فَخّ = دام / اژدهای هفت سر = کنایه از نَفسِ امّاره است و هفت سر بودن نَفس امّاره اشاره دارد به تکثّر و اقتدار عنان گسیختۀ آن . هر چه آدمی به سوی ارضای شهوات حیوانی رود نَفس امّاره اش ستبرتر گردد . در بیت 1375 دفتر اوّل آمده است :دوزخ است این نَفس و دوزخ اژدهاست 

 کو به دریاها نگردد کمّ و کاست ]

 

بیت 4658

دام را بِدران ، بسوزان دانه را

 / باز کُن درهای نو ، این خانه را

 

دام را پاره کن و دانه را بسوزان و برای خانۀ وجود خود درهایی جدید به سوی عالم نور بگشا 

.بیت 4659

چون تو عاشق نیستی ، ای نرگدا

 / همچو کوهی بی خبر ، داری صَدا

 

ای گدای سمج ، حال که تو عاشق نیستی ، مانند کوه ، ناآگاهانه صدا را منعکس می کنی . ( نرگدا = گدای سمج / صَدا = طنین صوت )  [ از این بیت تا چند بیت دیگر بحث بر محور اهل تقلید است . اینان همچون کوهِ جامدند که صدا و ندا را در خود طنین می دهند بی آنکه مفهوم آن را بدانند . ]  

بیت 4660 

کوه را گفتار کی باشد ز خَود ؟ 

/ عکسِ غیرست آن صدا ای مُعتَمَد

 

کوه چگونه ممکن است که صدا و ندایی از خود داشته باشد ؟ ای دوست مورد اعتماد ، آن صدا و ندا مسلماََ از کوه نیست بلکه از کسی دیگر است 

 

.بیت 4661

گفتِ تو ، زآن سان که عکسِ دیگری ست جمله احوالت ، بجز هم عکس نیست 

 

گفتار تو نیز از تو نیست بلکه انعکاس صوت دیگران است . یعنی این سخنان انیق و کلمات رشیق که بر زبان می آوری جملگی تقلیدی است . زیرا به بطن آن راه نیافته ای . چنانکه طوطیان نیز بر این سیاقت سخن می گویند . [ خلاصه همۀ احوالِ تو چیزی جز تقلید از دیگران نیست . 

 

بیت 4662

 

خشم و ذوقت هر دو عکسِ دیگران 

شادیِ قَوّاده و خشمِ عَوان. 

 

هم غضب تو مقلّدانه است و هم شادمانی تو . درست مانند شادی «پااندازان» و خشم مأموران حکومتی . ( قَوّاده = پاانداز ، کسی که زنان و مردان را برای هم آغوشی به هم برساند / عَوان = پاسبان و مأمور اجرای حکم دیوان قضا )

 

بیت 4663

 

آن عَوان را ، آن ضعیف آخِر چه کرد ؟ 

/ که دهد او را به کینه زجر و درد

 

آخِر آن شخص ضعیف در حق آن مأمور حکومتی چه جفایی کرده است که با کینه او را مورد شکنجه و تعذیب قرار می دهد ؟ [ چون حاکم از فعل آن ضعیف به خشم آمده به عوان می گوید او را بزن و عوان نیز تا قبل از فرمان حاکم هیچ کینه ای نسبت بدان فرد نداشته ، امّا با اشارۀ حاکم ناگهان به انبان خشم و غضب تبدیل می شود . احوال مقلّدان اینگونه است . ] 

 

بیت 4664

 

تا به کی عکسِ خیالِ لامِعه ؟ 

 جهد کن تا گرددت این واقعه 

 

آخر تا کی می خواهی اندیشه های درخشان ارباب بصیرت را مقلّدانه در خود انعکاس دهی ؟ یعنی اهل تحقیق و ارباب تفکّر اصیل اندیشه هایی درخشان دارند . و تو به جای آنکه به نحو محقّقانه اندیشه ورزی کنی . طوطی وار اندیشه های آنان را به نمایش می گذاری بی آنکه بدانی آنان چه می گویند . پس تلاش کن تا اندیشه های اصیل بر قلب تو وارد شود . [ لامعه = درخشان / واقعه = اهلِ خلوت را گاه به گاه در اثنای ذکر و استغراق در آن حالتی اتفاق افتد که از محسوسات غایب شوند و بعضی از امور غیبی بر ایشان کشف شود ] 

  

بیت 4665

 

تا که گفتارت ز حالِ تو بُوَد 

/ سیرِ تو با پَرّ و بالِ تو بُوَد

 

تا سخن تو بیان حالِ تو باشد و سَیران و طَیرانِ تو نیز با بال و پَرِ همّت و فکرت تو باشد نه با بال و پَرِ ساختگی و بربسته 

 

.بیت 4666

 

صید گیرد تیر ، هم با پَرِّ غیر /

 لاجَرَم بی بهره است از لَحمِ طَیر

 

مثلاََ تیر هم صید می گیرد البتّه با پَرِ دیگری . یعنی با نیروی دیگران شکار را هدف قرار می دهد . به همین سبب از گوشت پرندگان بدو نصیبی نرسد . [ لَحم = گوشت / طَیر = پرنده ]  

بیت 4667

 

باز ، صید آرَد ، به خود از کوهسار

 / لاجَرَم شاهش خورانَد کبک و سار

 

امّا بازِ شکاری نیز از کوهستان پرنده شکار می کند . منتهی با تلاش و نیروی بال و پَرِ خود . ناگزیر شاه بدو گوشت کبک و سار می خوراند . [ دو بیت اخیر تمثیلی است در بیان فرق مقلّد و محقّق ]  

بیت 4668

منطقی کز وحی نَبوَد ، از هواست 

/ همچو خاکی در هوا و در هَباست 

 

سخنی که از منبع وحی سرچشمه نگیرد . قطعاََ از هواهای نفسانی نشأت یافته است . چنین سخنی مانند گرد و غبار در هوا پراکنده است . یعنی سخنان نفسانی بی مأخذ است و پا در هوا . [ هبا = مخفّف هباء به معنی ذرّات پراکنده گرد و غبار در هوا که در شعاع آفتاب از روزن دیده شود . وجازاََ به معنی حقیر و ناچیز . ]  

بیت 4669

 

گر نماید خواجه را این دَم غلط 

/ ز اوّلِ وَالنَّجم برخوان چنر 

 

خطاگر این سخن به نظر خواننده و یا شنوندۀ مثنوی ناصواب می آید .

 

لطف فرموده چند آیه از ابتدای سورۀ نجم را تلاوت کتد .بیت 4670تا که ما یَنطِق محمّد عَن هوی / اِن هُوَ اِلّا بِوَحیِِ اِحتَویتا برسی به آیه ای که می گوید محمّد (ص) از روی هوای نَفس و خواهش دل سخن نمی گوید . هر چه او گوید چیزی جز وحی الهی نیست . [ آیات 3 و 4 سورۀ نجم می فرماید : « و محمّد از روی هوای نَفس سخن نگوید . هر آنچه گوید چیزی جز وحی نیست که بدو رسد »

]بیت 4671

احمدا ، چون نیستت از وحی ، یاس / جسمیان را دِه تحرّی و قیاس. 

 

ای احمد (ص) چون تو از وحی نومید نیستی . جُستار و قیاسات عقل جزیی را به اسیران جسم و جسمانیّات واگذار . [ یاس = همان یأس است به معنی ناامیدی ]

بیت 4672

 

کز ضرورت هست مُرداری حلال

 / که تحرّی نیست در کعبۀ وِصال  

 

زیرا که به گاهِ ضرورت ، خوردن گوشت مُردار نیز حلال می شود . ولیکن در کعبۀ وصال موضوع جستجو منتفی است .منظور دو بیت اخیر : کسی که به منبع وحی و اشراقاتِ ربّانی متّصل است نیازی به خِردورزی های بوالفضولانه و قیل و قال های مرسوم ندارد . بلکه این کار اضطراراََ برای کسانی مجاز است که هنوز از تخته بند عالم محسوسات نرسته اند . چنانکه مثلاََ اگر کسی در اضطرارِ گرسنگی قرار گیرد خوردن گوشت مُردار برای او و فقط به مقدار سدّ جوع مجاز است . امّا کسی که به وصال حقیقت رسیده نیازی به مباحثات خم اندر خمِ اصحاب قیل و قال ندارد . چنانکه مثلاََ کسی که در درون کعبه است نیازی به یافتن قبله ندارد و می تواند به هر سو نماز کند .

بیت 4673

بی تحریّ و اِجتهاداتِ هُدا

 / هر که بِدعت پیشه گیرد از هوا

 

هر کس بدون جستجوها و تلاش های هدایت جویانه و از روی هواهای نفسانی راه بدعت پوید . [ ادامه معنا در بیت بعد 

 

]بیت 4674

همچو عادش بَر بَرَد باد و کُشَد

 / نه سلیمان است تا تختش کشد 

 

باد ، او را مانند قوم عاد در می رُباید و به هلاکتش می رساند . اینان دیگر سلیمان نیستند که باد برای آنان به صورت تختی روان درآید .منظور بیت : هوای نَفسِ قوم عاد سببِ توفیدن باد مُهلکی گشت که عادیان را به زوال برد . امّا اگر سلیمان صفت باشی هوای نفسانی مطیع تو شود .عاد = نام قومی عرب و ساکنِ ریگستان اَحقاف و عمان و حضر موت ( عربستان جنوبی ) بودند . این قوم ، مردمی نیرومند و جسیم بودند . عاد فرزند ارم بن اوس بن سام بود و قبیلۀ عاد بدو منسوب است . حضرت هود بر این قوم مبعوث شد و چون به سرکشی و طغیان خود ادامه دادند بوسیلۀ بادِ صرصر هلاک شدند . در آیه 6 سورۀ حاقّه آمده است « و امّا قومِ عاد با تندبادی سرکش هلاک شدند .

بیت 4675

 

عاد را باد است حَمّالِ خَذُول 

/ همچو بَرّه در کفِ مردی اَکُول. 

 

باد برای قوم عاد حمّالی خوار کننده است . درست مانند برّه ای که در دست مردی پُرخور باشد . شخص شکمباره برّه را دوست دارد . امّا نه حفظ و بقای آن را بلکه فقط خوردن آن را . باد نیز حمّال عادیان شد امّا نه حمّالِ خادم بلکه حمّالِ هادم . [ خَذُول = بسیار خوار کننده / اَکُول = بسیار خوار ، پُرخور 

]بیت 4676

 

همچو فرزندش نهاده بر کنار 

/ می بَرَد تا بُکشَدَش قصّاب وار

 

شخص شکمباره برّه را مانند فرزندش در آغوش می کشد . امّا آن را می بَرَد تا مانند قصّابان ذبح کند . [ باد برای قوم عاد نیز چنین بود . 

]بیت 4677

 

عاد را آن باد ز استکبار بود

 / یارِ خود پنداشتند ، اغیار بود

 

قوم عاد به سببِ تکبّر و خودخواهی خیال کردند که بادِ مُهلکِ صرصر یاور آنان است . در حالی که آن باد با آنان بیگانه بود نه یاور .

بیت 4678

 

چون بگردانید ناگه پوستین 

/ خُردشان بشکست آن بِئسَ القَرین   

 

آن یاورِ بَد ، یعنی بادِ صرصر همینکه تغییر حال داد . عادیان را خُرد و متلاشی کرد . [ پوستین گردانیدن = کنایه از تغییر وضع و دگرگون کردن حال /  بِئسَ القَرین = بَد یار و مصاحبی است ]

 

بیت 4679

باد را بشکن ، که بس فتنه ست باد 

/ پیش از آن کِت بشکند او همچو عاد

 

پیش از آنکه بادِ غرور مانند قوم عاد تو را درهم شکند . آن را در هم شکن زیرا که بادِ غرور بلای عجیبی است .

 

بیت 4680

 

هود دادی پند لِای کِبر خَیل 

/ بر کند از دستتان این باد ، ذَیل 

 

هودِ نبی (ع) به آنان نصیحت می کرد که : ای قومِ پُر نِخوت ، این باد دامن خود را از دست شما بیرون می کشد . یعنی بالاخره این بادِ رام بر شما می توفد و در همتان می کوبد . [ خَیل = گروه ، قبیله ، قوم ، در اصل به معنی رمۀ اسبان است که مجازاََ به سواران و هر جمعی اطلاق شود . ]

بیت 4681

 

لشکرِ حق است باد و ، از نفاق 

/ چند روزی با شما کرد اعتناق 

 

باد نیز لشکر حضرت حق است که چند روزی از روی نفاق با شما آغوش در آغوش شده است . یعنی باد نیز از جُنُودالله است که چند صباحی بر شما بادِ شُرطه می نماید و بر وفق مرادتان می وزد . ولی مرمخویی او از روی تضریب و نفاق است . زود باشد که چهرۀ حقیقی خود را بر شما بنماید و به صورت صرصرِ سرکش درآید .

 

[ اِعتناق = دست در گردن یکدیگر انداختن ، در آغوش کشیدن ]بیت 4682او به سِر ، با خالقِ خود راست است / چون اجل آید ، برآرَد باد ، دستباد در خفا با آفریدگار خود صادق است . و چون اجل دررسد . باد دست فراز می دارد

[ .بیت 4683

باد را اندر دهن بین رهگذر 

هر نَفَس آیان ، روان در کرّ و فرّ

 

مثلاََ ببین که باد چگونه در دهان عبور می کند . در هر لحظه می آید و می رود . [ آیان = آینده ]  

 

بیت 4684

 

حلق و دندان ها از او ایمن بُوَد 

/ حق چو فرماید ، به دندان درفُتَد

 

گلو و دندان ها از گزند باد در امان اند . امّا وقتی که خداوند به باد دستور دهد به جان دندان ها می افتد 

 

.بیت 4685

 

کوه گردد ذرّه یی باد و ، ثقیل

 / دردِ دندان ، دارَدَش زار و علیل  

 

در آن لحظه ذرّه ای باد مانند کوهی سنگین شود . و دردِ دندان آدمی را نالان و بیمار کند . [ اطبای قدیم منشأ بسیاری از بیماری ها را «باد» می دانستند . ( ذخیرۀ خوارزمشاهی ، ج 2 ، ص 70 ) . قدما عقیده داشتند که به هنگامِ زایمان ، بادی در رَحمِ زن به حرکت درمی آید . و موجبِ سهولتِ زایمان می شود . تا وقتی که آن باد نوزیده ، زن احساسِ دردِ شدید می کند . . . اعتقاد به «باد» مبنای بسیاری از نظریات طبِ قدیم بود . این بیت ناظر است به دو بیت از حدیقۀ سنایی . مرد نادانی وقتی که دید دوستش از دندان در پریشان و پُرتاب است برای تسلی خاطر او :گفت : باد است ، از این مباش حزین / گفت : آری ، ولیک سویِ تو اینبر من این درد ، کوهِ پولادست / چون تو فارغ شدی ، تو را باد است. 

 

بیت 4686

این همان باد است کایمن می گذشت

 / بود جانِ کشت و ، گشت او مرگِ کشت 

 

این همان بادی است که بدون آزار و در کمال ایمنی می آمد و می رفت . این باد به کشتمند ، جان می بخشید . یعنی بادی بود که ابرهای باران زا را بر فراز کشتمندها و مزارع می آورد و باران نرم و خرد خرد می بارید و کشتمند را طراوت می بخشید . به گاهِ پاک کردن خرمن نیز مفید می افتاد . ولی اینک جانِ کشتمند را می ستاند . یعنی آن را به ویرانه مبدّل می کند . [ استاد همایی می گوید : مولانا با همان شیوه و طرز خاص که در تخیّلات شاعرانه و انتقال افکار دارد از کلمۀ ( هوی = هوا ) به معنی هوس و آرزوی دل که در ابیات پیش گذشت به «بادِ هوا» و «بادِ عاد» و «بادِ سلیمان» و «بادِ غرور» و «بادِ تنفّس» و «بادِ دردِ دندان» منتقل می شود و در هر مورد مضمونی لطیف و مطلبی عالی بیان می کند . مثلاََ می گوید : «باد را بشکن که بس فتنه ست باد» که منظورش بادِ غرور و هوای نَفس است . (تفسیر مثنوی مولوی ، ص 211) ]

 

بیت 4687

 

دستِ آن کس که بکردت دست ، بوس 

 وقتِ خشم آن دست می گردد دَبُوس 

 

آن کس که قبلاََ دستِ تو را می بوسید . همان دست به هنگام خشم به گُرزی مبدّل می گردد و علیه تو بکار می رود . [ دَبّوس = گُرز آهنین و چوبین ] 

 

بیت 4688

 

یا رب و یا رب برآرَد او ز جان 

/ که بِبُر این باد را ، ای مُستَعان 

 

آن کس که دردِ دندان کلافه اش کرده است از صمیمِ قلب فریاد یا رب ، یا رَبش بلند می شود و می گوید : ای یاورِ بندگان ، این باد را از من رفع فرما . [ مُستَعان = آنکه از او یاری خواهند ، یاور ، از اسماء الله است ] 

 

بیت 4689 

 

ای دهان ، غافل بُدی زین باد ، رَو 

/ از بُنِ دندان در استغفار شو. 

 

ای صاحب دهانی که از این باد غافل بودی . برو از تَهِ دل آمرزش طلب کن . [ شاید مراد اینست که دردها و بیماری ها به جزای گناهان پیشین بوده است . 

 

]بیت 4690

 

چشمِ سختش اشک ها باران کند

 / مُنکران را درد ، الله خوان کند

 

چشمِ بی احساس و عاطفه شخص غافل به هنگام گرفتاری و بلا اشک های فراوان می بارد . اصولاََ خداوند از طریق درد دادن ، حق ستیزان را نیز ذاکرِ خدا می کند 

 

.بیت 4691

 

چون دَمِ مردان نپذرفتی ز مرد

 / وحیِ حق را ، هین پذیرا شو ز درد

 

ای غافل ، چون کلامِ اهل الله را از ولیِّ خدا نشنیدی . به خود آی و الهامات ربّانی را از طریق دردِ دندان بشنو . [ بندگان مطیع از طریق ریاضات اختیاری دائماََ به ذکر حق مشغول اند . امّا بندگان نافرمان گاه از طریق ریاضات اجباری به راهِ هدایت می آیند .ریاضت = در لغت به معنی رام کردن ستور و تعلیم و تربیت اسب جهتِ سوار شدن است . امّا در اصطلاحِ عرفانی به معنی تمرین دادن نَفس برای حصولِ صدق در نیّت و گفتار و کردار است یعنی آدمی باید در پرتوِ ریاضت به جایی رسد که همۀ نیّات قلبی و اعمالِ خود را خالصاََ برای حق تعالی قرار دهد . صوفیان برای ریاضت سه مرتبه قایل شده اند . ریاضت عامه ، ریاضت خاصه و ریاضتِ اخصِ خواص . ( شرح منازل السائرین ، ص 43 و 44 ) . ریاضت بر دو نوع ادست : ریاضت اجباری ، ریاضت اختیاری .ریاضت اجباری = پریشانی هایی است که بر اثرِ حوادثِ ناگوار در زندگانی هر کس به نوعی پیش می آید . مولانا می گوید این حوادث را نیز باید با صبر و شکیبایی تحمل کرد و بیتابی اظهار ننمود .

 

چه بسا همین زیان ها ، بلا گردان جانِ آدمی باشد .ریاضت اختیاری = مخصوصِ سالکان و مؤمنان است که با اراده و آگاهی آن را برای خود برمی گزینند تا نَفسِ خود را مهار زنند و خود را به کمال رسانند

.بیت 4692

 

باد گوید : پیکم از شاهِ بشر

 / گه خبر خیر آورم ، گه شور و شر. 

 

باد با زبان حال می گوید : من پیک شاهِ آدمیان هستم . یعنی مأمور ابلاغ اخبار از بارگاه الهی به انسانها هستم . گاهی خبر خوش می آورم و گاهی اخبار فتنه انگیز .

 

بیت 4693

 

زآنکه مأمورم ، امیرِ خود نِیَم 

/ من چو تو غافل ز شاهِ خود کِیَم ؟

 

زیرا من اختیاری بر خود ندارم . بلکه مأمور حضرت حقّ ام . من چگونه ممکن است که مانند تو از پادشاه خود ( حضرت حق ) غافل باشم ؟

 

بیت 4694

 

گر سلیمان وار بودی حالِ تو 

/ چون سلیمان ، گشتمی حمّالِ تو

 

اگر تو ای انسان ، سیرتِ سلیمانی داشته باشی . تو را نیز مانند سلیمان نبی (ع) حمل می کردم .

 

بیت 4695

 

عاریَه ستم ، گشتمی مُلکِ کَفَت

 / کردمی بر رازِ خود من واقفت  

 

با آنکه وجودی عاریتی دارم و نه مستقل ، یعنی با آنکه وجودم قائم به حق است و نه به خود . به تو تعلّق می گرفتم و تو را از اسرار حقّانی آگاه می کردم .

 

بیت 4696

 

لیک ، چون تو یاغیی ، من مُستَعار 

/ می کنم خدمت تو را روزی سه چار

 

امّا چون تو عصیانگر هستی و من عاریتی . فقط سه چهار روز در خدمت تو قرار می گیرم . [ تا حکم حق در رسد و به مقتضای آن عمل کنم . ]

 

بیت 4697

 

پس چو عادت سرنگونی ها دهم 

/ ز اسپهِ تو یاغیانه برجَهَم

 

در آن صورت تو را مانند قوم عاد سخت واژگونه سازم . و همچون سربازان متمرّد از سپاه تو بگریزم .

 

بیت 4698

 

تا به غیب ایمانِ تو محکم شود 

/ آن زمان کایمانت مایۀ غم شود

 

تا ایمان تو به عالم غیب استوار شود . امّا آن ایمان در آن موقعیّت سودی ندارد . بلکه فقط غم و اندوه می زاید . [ ایمانی که بعد از حججِ بلغۀ الهی حاصل نشود . و فقط به وقت بوار و هلاک پدید آید هیچ ارزشی بر آن مترتّت نیست . چرا که اهل الله آن ایمان را «ایمان یأس» گویند . ]

 

بیت 4699

 

آن زمان ، خود جملگان مؤمن شوند 

/ آن زمان ، خود سرکشان بر سر دوند

 

در آن وقت ، یعنی به گاهِ ضیق و بلا همگان به ایمان می گرایند . در آن وقت عاصیان لجوج نیز با سر به طرف ایمان می دوند .

 

بیت 4700

 

آن زمان ، زاری کنند و اِفتقار

 / همچو دزد و راهزن در زیرِ دار  

 

در آن وقت همگان می نالند و اظهار نیاز می کنند . درست مانند زاری و تضرّع دزدان و راهزنان در زیر چوبۀ دارِ مجازات . [ اِفتقار = فقر و تنگدستی 

 

]بیت 4701

 

لیک گر در غیب گردی مُستَوی 

/ مالِکِ دارَین و شِحنۀ خود تویی 

 

امّا اگر در جهان غیب مستقر شوی . یعنی اگر به ماوراء الطبیعه ایمان بیاوری . صاحب سرای دنیا و آخرت می شوی و بر نَفسِ خود مراقب خواهی بود . [ مُستَوی = مستقر ، یکسان ، مستقیم / دارَین = دو خانه ، در اینجا دنیا و آخرت / شِحنه = گزمه ، داروغۀ شهر ]

 

بیت 4702

 

شِحنِگیّ و پادشاهیِّ مُقیم 

/ نه دو روزه و مُستَعارست و سَقیم

 

 

داروغگی و سلطنت معنوی تو پایدار است . نه مانند امارت و سلطنت دنیوی دو روزه و عاریتی و ناقص و مخدوش باشد . [ شِحنگی = داروغگی ، نگهبانی شهر / سَقیم = بیمار ، در اینجا به معنی ناقص و مخدوش ]

 

بیت 4703

 

رَستی از پیکار و کارِ خود کُنی 

/ هم تو شاه و ، هم تو طبلِ خود زنی 

 

از ستیزه و نقار می رهی و تنها به کار خود مشغول می شوی . هم بر مملکت وجود خود امارت می کنی و هم کار خود را خود انجام می دهی . [ طبل خود را زدن = کار خود را انجام دادن ، مزدور کسی نبودن 

 

]بیت 4704

 

چون گلو ، تنگ آوَرَد بر ما جهان 

/ خاک خوردی کاشکی حلق و دهان

 

چون گِلو ، جهان را بر ما تنگ می کند . یعنی از آنرو که توجّه تامّ به شکم و خواسته های مادّی ، جهان را با همۀ این پهناوری بر ما تنگ و ملال آور می کند . ای کاش حلق و دهان ما به جای این همه طعام های رنگین و خواهش های حیوانی ، خاک می خورد و برای خوردن طعام های مختلف ما را این همه به ذلّت و بدبختی نمی کشاند 

 

.بیت 4705

 

این دهان خود خاک خواری آمده ست 

/ لیک خاکی را که آن رنگین شده ست 

 

دهان آدمی خاک می خورد . ولی خاکی رنگین می خورد . یعنی اطعمۀ مختلفی را از خاک بررُسته می خورد . ولی به هر حال خاک می خورد 

 

.بیت 4706

 

این کباب و این شراب و این شِکر

 / خاکِ رنگین است و نَقشین ، ای پسر

 

 

ای پسر ، این کباب و شراب و شهدی که می خوری . تماماََ خاک است منتهی خاکی رنگین و منقوش . [ نَقشین = منقوش 

 

]بیت 4707

 

چونکه خوردی و شد آنها لَحم و پوست / رنگِ لَحمش داد و ، این هم خاکِ کوست 

 

وقتی که خاک های رنگین (اطعمۀ رنگارنگ) خوردی و به گوشت و پوست مبدّل شد . بدان که خداوند به آن خاک رنگ گوشت داده است . یعنی خاک را به گوشت مبدّل کرده است . پس گوشت و میوه و اغذیه تماماََ خاک وی و برزن است . [ لَحم = گوشت ]

 

بیت 4708

 

هم ز خاکی بَخیه بر گِل می زند 

/ جمله را هم باز خاکی می کند

 

صانع متعال از خاک بر گِل بَخیه می زند .

 

یعنی موالید خاکی را به جسم خاکی ما پیوند می زند و آن را ترمیم می کند . و امّا سرانجام همۀ موجودات اعم از اَکل و مأکول مبدل به خاک می شوند

.بیت 4709

 

هندو و قِفچاق و رومی و حَبَش /

 جمله یک رنگ اند اندر گور ، خَوش

 

 

در داخل گور ، هندی و ترک و رومی و حبشی جملگی یک رنگ دارند و آسوده آرمیده اند . یعنی این تفارق ها همه مربوط به این دنیاست و در آن دنیا وحدت حاکم است . [ قِفچاق = قِبچاق ، ناحیتی در شمال دریای خزر که طایفۀ ترکان آن دشت را بدین نام خوانند ]

 

بیت 4710

 

تا بدانی کآن همه رنگ و نگار 

/ جمله روپوش است و مکر و مُستَعار

 

تا این نکته را فهم کنی که همۀ رنگ ها و تعلّقات ، حجاب و دستان و عاریت است . یعنی جمیع عوارض و تعلّقات اینجهانی موجب فریب آدمی شود و هیچ دوامی ندارد

.بیت 4711

 

رنگِ باقی صِبغَةُ الله است و بس 

/ غیرِ آن ، بربسته دان همچون جَرَس

 

رنگِ پایدار تنها رنگ خداست . بجز رنگ خدا ، همۀ رنگ ها را ساختگی و غیر اصیل بدان . درست مانند زنگوله هایی که بر گردن چهارپایان می بندند . یعنی تنها رنگی که پایدار می ماند رنگ وحدت الهی است . مابقی عوارض و الوان مصنوعی و ساختگی است . مانند زنگوله های چهارپایان که از آنان نیست بلکه به آنان بسته می شود . [ صِبغة الله = رنگ خدا / متخذ است از آیه 138 سوره بقره « رنگ کردنی از خدا و کیست نکوتر از خداوند در رنگ کردن ؟ و مائیم او را پرستندگان » مفسران قرآن کریم ، صبغة الله را به توحید و اسلام و فطرت و حجت خدا تفسیر کرده اند . / بربسته = غیر اصیل ، مجازی / جَرَس = زنگ ، زنگوله هایی که بر گردن گلّه می اندازند . ]

 

بیت 4712

 

رنگِ صدق و رنگِ تقوی و یقین 

/ تا ابد باقی بُوَد بر عابدین

 

رنگ صداقت و تقوی و یقین تا ابد برای عبادت کنندگان باقی خواهد ماند 

 

.بیت 4713

 

رنگِ شکّ و رنگِ کفران و نفاق

 / تا ابد باقی بُوَد بر جانِ عاق

 

رنگِ شک و رنگِ ناسپاسی و دو رویی نیز تا ابد در جان گنهکاران خواهد ماند . ( عاق = سرکش و نافرمان ) [ اعمال و اوصاف و سِگال آدمی هر چه باشد در روح او اثری ثابت می گذارد . ثباتِ ملکات در حاقِّ ضمیر آدمی یکی از دلایل خلودِ عذاب جحیم و نعیم جنّت است . ]

 

بیت 4714

 

چون سیه روییِّ فرعونِ دَغا 

/ رنگِ آن باقیّ و ، جسمِ او فنا

 

درست مانند سیاهرویی فرعون حیله گر که رنگ حیله های او در حاقّ نَفس یاقی مانده در حالی که جسم او به فنا رفته است . ( دَغا = حیله گر ، مکّار )

 

بیت 4715

 

برق و فرِّ رویِ خوبِ صادقین 

/ تن فنا شد ، و آن به جا تا یَومِ دین

 

 

روشنی و رونقِ چهرۀ صادقان تا روز جزا باقی است . هر چند که جسمشان فانی شده است .

 

بیت 4716

 

زشت آن زشت است و ، خوب آن ، خوب و بس / 

دایم آن ضَحّاک و این اندر عَبَس

 

 

آدمِ زشت آن کسی است که زشتیِ اوصاف و احوالش در حاقِّ ضمیر او ثابت بماند . و آدم زیبا نیز کسی است که اوصافِ نیکش در نَفسِ ناطقه اش باقی مانَد . آدم نکوکار همواره خندان است و آدم بَدکار همیشه گرفته و عبوس . [ ضَحّاک = بسیار خنده کننده ، خندان / عَبَس = عبوسی ، تُرش رویی ]

 

بیت 4717

 

خاک را رنگ و فن و سنگی دهد

 / طفل خویان را بر آن جنگی دهد

 

خداوند به خاک ، رنگ و خاصیّت شِگرف و احجار کریمه عطا می فرماید . و طفل سیرتان را بر سرِ آن به نزاع و چالش می کشد . [ مراد از «سنگ» در اینجا احجار کریمه از قبیل لعل و یاقوت و زبرجد و عقیق است . ]منظور بیت : ابنای دنیا که عقلی کودک وش دارند بر سرِ زخارف دنیا که به منزلۀ خاک است نزاع می کنند و حطام دنیوی را از دست هم به یغما می برند 

 

.بیت 4718

 

از خمیری اُشتر و شیری پَزَند 

/ کودکان از حِرصِ آن کف می گزند

 

مثلاََ از خمیر نان هایی به شکل شتر و شیر می پَزَند و اطفال از شدّت شوق به داشتن آن نان ها حسرت می خورند . ( کف گزیدن = حسرت خوردن ، دریغ خوردن ) [ یکی از تفنّنات و وسایل تفریحی کودکان در قرون پیشین پختن نان به شکل حیوانات بوده است . بچه ها به این قبیل نان ها سخت علاقه مند بودند . و چه بسا بر سرِ آن نزاع ها می کردند در حالی که آن نان وقتی به دهان نهاده می شد هیچ فرقی با نان های دیگر نداشت و فقط شکل ظاهری آن با سایر نان ها متفاوت بود . پس جنگ آن اطفال بر سرِ شکل و صورت بوده است . چنانکه مردم دنیا نیز همچون اطفال بر سر شکل و صورت با هم به جنگ خاسته اند . ]

 

بیت 4719

 

شیر و اُشتر نان شود اندر دهان /

 در نگیرد این سخن با کودکاناگر به آن

 

 اطفال بگویی که : بابا جان ، این شیر و شترها ساختگی است و چنانچه به دهان بگذاری به خمیر نان مبدّل می شود . این حرف به گوش آنان فرو نمی رود و هیچ تأثیری بر آنان نمی نهد . [ در گرفتن = اثر نهادن ]

 

بیت 4720

 

کودک اندر جهل و انکار و شکی ست 

/ شُکرِ باری ، قوّتِ او اندکی ست 

 

کودکان دچار نادانی و خیالات و شکوک هستند . باز خدا را شُکر که قدرت بدنی آنان کم است .

 

بیت 4721

 

طفل را اِستیزه و صد آفت است

 / شُکرِ این که بی فن و بی قوّت است 

 

کودک صد نوع لجاجت و آفت دارد .

 

باز خدا را شُکر که دستان و توان ندارد .بیت 4722وای از این پیرانِ طفلِ نا ادیب / گشته از قوّت بلایِ هر رقیبوای از این پیرانِ طفل صفتِ نافرهیخته که به سبب قدرتی که دارند بلای جان عقلایی هستند که حافظان خلایق اند . [ رقیب = نگهبان ، مراقب ، حافظ ]بیت 4723چون سلاح و جهل جمع آید به هم / گشت فرعونی جهان سوز از ستموقتی که سِلاحِ زورمداری و نادانی در یک شخص جمع شود . آن شخص در ستمکاری به فرعونی مبدّل خواهد شد که جهانی را به کامِ آتشِ جهل و تفرعن خود اندر سازد

.بیت 4724 

 

شُکر کن ای مردِ درویش از قُصور 

/ که ز فرعونی رهیدی وز کُفور

 

ای مسکین ، خدا را شکر کن که به جهت نداشتن امکانات قدرت مدارانه از فرعونیّت و کفران نجات یافته ای .

 

بیت 4725

 

شُکر که مظلومی و ، ظالم نِه ای 

/ ایمن از فرعونی و هر فتنه ای

 

خدا را شکر کن که ستمدیده ای نه ستمکار . و از فرعونیّت و فتنه انگیزی آسوده خاطری .

 

بیت 4726

 

اِشکمِ تی ، لافِ الّلهی نزد /

 کآتشش را نیست از هیزم مدد

 

مثلاََ شکمِ خالی هیچوقت ادعای خدایی نمی کند . زیرا آتش طبع گرسنه و مسکین از هیزم قدرت مددی ندارد . [ تی = خالی ، تهی ]

 

بیت 4727

 

اِشکمِ خالی بُوَد زندانِ دیو 

/ کِش غم نان مانع است از مکر و ریو

 

شکمِ الی زندان شیطان (نَفسِ امّاره) است . زیرا غم نان او را از حیله و نیرنگ بازمی دارد . [ ریو = مکر و حیله ]

 

بیت 4728

 

اِشکمِ پُر لوت دان بازارِ دیو

 / تاجرانِ دیو را در وی غریو

 

امّا شکمِ انباشته از طعام های مختلف را بازارِ شیطان بدان . و شیاطین در اندرون آن شکم سخت غریو و غوغا می کنند و به داد و ستد مشغول اند . یعنی ایمان شخص را می گیرند و لذّات و شهوات بدو می دهند .

 

بیت 4729

 

تاجرانِ ساحرِ لاشَی فروش

 / عقل ها را تیره کرده از خروش 

 

تاجران جادوگری که «هیچ» را به مردم می فروشند . با غریو و غوغای خویش عقل آنان را سست و تیره می کنند . [ شیطان صفتان مُضِلّ به ساحرانی تشبیه شده اند که سرمایه ایمان و ایقان خلایق را می گیرند و به جای آن کالۀ هیچ و پوچ اوهام را تحویل می دهند . ]

 

بیت 4730

 

خُم ، روان کرده ز سِحری چون فَرَس 

/ کرده کرباسی ز مهتاب و غَلَس

 

مثلاََ ساحران خمره ای را به شکل اسب درمی آورند و حرکت می دهند . یا از مهتاب و سایه ، کرباس درست می کنند . یعنی در قوّۀ متخَیّله شخص تصرف می کنند بطوری که از تضاد نورِ مهتاب و سیاهی تاریکی در نظر او پارچۀ کرباس نشان می دهند و آن را در برابر چشم او زرع می کنند و بدو می فروشند . در حالی که همۀ اینها خیالاتی بیش نیست . 

( شرح بیت 1162 به بعد در دفتر سوم ) [ غَلَس = تاریکی آخر شب ]

 

بیت 4731

 

چون بَریشَم ، خاک را بر می تنند 

/ خاک در چشم مُمَیِّز می زند

 

 

ساحران خاک را مانند نخِ ابریشم می تابند و خاکِ حیله در چشم افراد عاقل و بالغ می پاشند . یعنی بقدری در کار خود مهارت دارند که حتّی عقلا نیز نمی توانند متوجّه چابک دستی و تزویر آنان شوند . [ مُمَیِّز = تمیز دهنده ، تشخیص دهندۀ خوب و بد ، در اینجا به معنی بالغ و عاقل ]

 

بیت 4732

 

چَندَلی را رنگِ عودی می دهند 

/ بر کلوخی مان حسودی می دهند

 

چوب خوشبو و مرغوبِ صندل را به صورت چوب معمولی جلوه می دهند . یعنی شی ء مطلوب را نامطلوب نشان می هند . و کلوخ بی ارزش را چنان می آرایند که ما از فرط شوق بدان به حسادت گرفتار می آییم . [ چَندَل = در اصل همان سَندَلِ هندی است ، درختچه ای با گل های سفید خوشه ای که به عربی صَندَل گویند و چوب آن مرغوب و معطر است / «عود» در اینجا به معنی چوب معمولی است نه آن مادّه معطّری که از نافۀ آهویِ خُتن تهیّه می کنند . زیرا «عود» که لفظی عربی است به معنی تخته و شاخۀ بریده نیز آمده است . ]

 

بیت 4733

پاک آنکه خاک را رنگی دهد

 / همچو کودک مان بر آن جنگی دهد

 

پاک خداوندی که خاک را رنگین فرماید و ما را همچون اطفال بر سرِ تملّک آن به ستیز می انگیزد . یعنی مال و عقار دنیوی در حقیقت خاک است و ما دنیائیانِ طفل سیرت پیرامون آن هنگامه ای عظیم بر پا داشته ایم .

 

بیت 4734

 

دامنی پُر خاک ، ما چون طفلکان

 / در نظرمان خاک همچون زَرِّ کان 

 

ما همچون اطفال صغیر دامنی از خاک انباشته ایم که این خاک ، طلای معدن است .

بیت 4735

طفل را با بالِغان نبوَد مجال 

/ طفل را حق کی نشانَد با رِجال ؟

 

کودک از نظر عقلانی همطراز افراد بالغ نیست . چگونه ممکن است که خداوند ، اطفال را همشأن مردان کامل قرار دهد ؟

 

بیت 4736

 

میوه گر کهنه شود ، تا هست خام 

/ پخته نَبوَد ، غوره گویندش به نام

 

میوه اگر چه کهنه شود . ولی تا وقتی که خام نارسیده باشد . باز آن را غوره می نامند .

 

بیت 4737

 

گر شود صد ساله آن خامِ تُرُش

 / طفل و غوره ست او برِ هر تیزهُش

 

اگر آن میوۀ کالِ تُرُش مزه صد سال هم که عمر کند . باز از نظر عقلا کودک است و نامش همچنان غوره .

 

بیت 4738

 

گر چه باشد مو و ریشِ او سپید

 / هم در آن طفلیِّ خوف است و امید

 

هر چند مو و ریشِ او سفید شده .

 

ولی هنوز در مرتبۀ بیم و امید و احساسات کودکانه است .بیت 4739که رسم ؟ یا نارسیده مانده ام ؟ / ای عجب با من کند کَرم آن کَرَم ؟او پیشِ خود می گوید : آیا سرانجام به کمال مطلوب خواهم رسید یا خام و نارس می مانم ؟ عجبا ، آیا آن تاک کرامتی می فرماید که به]بیت 4740

 

با چنین ناقابلی و دوری ای 

/ بخشد این غورۀ مرا انگوری ای ؟

 

آیا با چنین نالایقی و بُعدی که از حضرت حق دارم . آن حضرت غورۀ وجودِ مرا به مرتبۀ انگوری ارتقاء می دهد 

 

.بیت 4741

 

نیستم اومیدوار از هیچ سو

  وآن کَرَم می گویدم : لا تَیأَسُوا

 

از هیچ طرفی امید ندارم . ولی خداوندِ صاحب کرم به من می فرماید : نومید مشوید . [ لا تَیأَسُوا = نومید مشوید ، متخذ از آیه 87 سورۀ یوسف است « ای پسرانم ، به جستجوی یوسف و برادرش بروید و از رحمت خدای تعالی نومید مشوید که تنها کافران از رحمت خدا نومیدند » ] 

 

بیت 4742

 

دایماََ خاقانِ ما کرده ست طُو 

/ گوشمان را می کشد لاتَقنَطُوا

 

سلطان ما ، یعنی حضرت حق همواره برای ما جشن بر پا داشته و گوش ما را می کشد و می گوید : نومید مشوید . ( طَو = مخفّفِ طُوی ، لفظی ترکی است به معنی جشن مهمانی ، عروسی و جشن ختنه سوران / لا تَقنَطوا = نومید مشوید ، متخذ از آیه 52 سورۀ زمر « از رحمت خدا نومید نشوید که همانا خداوند ، همه گناهان را می آمرزد » [ حضرت حق دائماََ بندگان خود را مورد لطف و احسان خود قرار می دهد و آنان را از ناامیدی باز می دارد . ]

 

بیت 4743

 

گر چه ما زین ناامیدی در گَویم

 / چون صلا زد ، دست اندازان رویم

 

اگر چه ما به سبب ناامیدی در گودال حرمان اندریم . امّا اگر حضرت حق ما را بانگ زند رقص کنان و دست زنان بدان سو می رویم . [ گَو = گودال / دست اندازان = رقص کنان ، در حال دست افشانی 

 

]بیت 4744

 

دست اندازیم چون اَسپانِ سیس 

/ در دویدن سویِ مَرعایِ اَنیس

 

مانند اسبان چابک رقص کنان به سوی چراگاهِ مأنوس خود ، یعنی به کوی حقیقت می شتابیم . [ سیس = اسب چابک و تیز تک / مرعی = چراگاه ]

 

بیت 4745

 

گام اندازیم و ، آنجا گام ، نی

 / جام پردازیم و ، آنجا جام ، نی 

 

هر چند گام برمی داریم . ولی گامی در آنجا نیست . یعنی سیر و سلوک عرفانی ، جنبۀ جسمانی ندارد بلکه روحانی است و حرکت با پای روح است . و هر چند جام سر می کشیم . ولی جامی در آنجا وجود ندارد . یعنی جام و شراب مرتبۀ الهی صوری و مادی نیست . از اینرو سالکین الی الله بدون جام و شراب دنیوی مست می شوند . چرا که مست از شراب ربّانی اند و بادۀ کبرای سبحانی می پیمایند .

 

بیت 4746

 

زآنکه آنجا جمله اشیا جانی است

 / معنی اندر معنی اندر معنی است

 

زیرا که در آن مرتبه همه چیز روحانی است . و معنی اندر معنی اندر معنی است . یعنی در مرتبۀ الهی و صقع ربوبی معنویّت صرف حاکم است و لاغیر 

 

.بیت 4747

 

هست صورت سایه ، معنی آفتاب 

/ نورِ بی سایه بُوَد اندر خراب  

 

برای مثال ، صورت اشیاء ، سایه است و معنی آنها به منزلۀ آفتاب . نورِ بدون سایه را باید در خرابه یافت . یعنی تا وقتی که جسم و نور قرین هم باشند . سایه و نور توأمان وجود دارد . امّا همینکه جسم از میان رفت نورِ محض همه جا را فرا می گیرد . چنانکه در ویرانۀ بی در و دیوار نور محض خورشید بر همه جا ساطع است . پس تجرید محض روح وقتی حاصل آید که روح از مقتضیّات جسمانی برهد .

 

بیت 4748

 

چونکه آنجا خشت بر خشتی نماند 

/ نورِ مَه را سایۀ زشتی نماند

 

چونکه در خرابه خشتی روی خشتی نماند . سایۀ زشت ماه نیز بر جای نماند 

 

.بیت 4749

 

خشت ، اگر زرّین بُوَد بَر کندنی ست

 / چون بهایِ خشت ، وحی و روشنی ست

 

اگر خشت از طلا هم که باشد باید آن را کَند . زیرا بهای آن خشت ، وحی و روشنایی است . یعنی حجاب شمس حقیقت حتّی اگر از امور مقدسی چون طاعات و عبادات و علاقه به اکتساب علوم و نظایر آن باشد . سالک باید آنها را نیز از خود وانهد . [ «خشت زرین» تعبیری است از حُجُبی که از سنخ امور مقدسه باشد . شناخت حجاب های نورانی از اهمّ شرط سلوک است . شناخت و فرونهادن آن حجاب ها واقعاََ مرد میدان می خواهد . زیرا حجاب ، حجاب است چه زریّن و چه گِلین . هر خشتی که از برابر شمس حقیقت از خود واکَنی . حضرت حق اشراق و الهام را به تو عوض می دهد . پس اشراقان قلبی منوط به رهیدن از مقتضیّات جسمانی است . رجوع شود به  حکایت کلوخ انداختن تشنه از سر دیوار 

 

]بیت 4750

 

کوه ، بهرِ دفعِ سایه ، مُندَک است 

/ پاره گشتن بهرِ این نور اندک است

 

کوهِ خودبینی و انانیّت برای رفع وجودِ ظلّی و سایه وار بشری باید متلاشی شود . پاره پاره شدن این کوه به منظور اخذ انوار ربّانی امری بس حقیر و بی ارزش است . یعنی محو وجود موهوم بشری در مقابلِ نوری که از شمسِ حقیقت کسب می شود هیچ است . به تعبیری کاله ای ناچیز را داده ای و در عوض متاعی نفیس به دست آورده ای . کمال نُضج و پختگی رسم ؟ [ کَرم = درخت انگور ، تاک]

 

[ مُندَک = متلاشی شده ، ویران ]

 

بیت 4751

 

بر برونِ کُه چو زد نورِ صَمَد 

/ پاره شد ، تا در درونش هم زَنَد

 

چون نورِ خداوند بی نیاز بر بیرون کوه طور تابید . آن کوه پاره شد تا نور به درونِ آن نیز بتابد . [ دو بیت اخیر اشارت است به آیه 143 سورۀ اعراف « آنگاه که موسی به وعده گاه ما آمد . پروردگارش با او سخن گفت . موسی عرض کرد پروردگارا خود را به من بنمای . تا به تو درنگرم . خداوند فرمود : هرگز مرا نتوانی دیدن . ولی به کوه درنگر . اگر کوه بر جای خود بماند . مرا توانی دیدن . وقتی که پروردگار موسی بر کوه تجلّی کرد . کوه از هم بگُسست و موسی بیهوش بر زمین افتاد . چون بهوش آمد عرض کرد : پاکیزه خداوندا ، من (از این درخواست) نزدت توبه آوردم که من نخستین ایمان آورندگانم » ]

 

بیت 4752

 

گرسنه ، چون بر کفَش زد قرصِ نان / واشِکافد از هوس ، چشم و دهان

 

مثال دیگر ، اگر در کفِ دست گرسنه ای قرص نانی نهاده شود . از روی اشتیاق فراوان چشم و دهان خود را نیز باز می کند .

 

بیت 4753

 

صد هزاران پاره گشتن ارزد این 

/ از میانِ چرخ برخیز ، ای زمین

 

این نور ، یعنی اکتساب نورِ ربّانی به این می ارزد که سالک صد هزار مرتبه پاره پاره شود . ای زمین ، از مقابل آسمان برخیز و کنار برو . [ ادامه در بیت بعدی ]

بیت 4754

 

تا که نورِ چرخ گردد سایه سوز 

/ شب ز سایۀ توست ای یاغیِّ روز

 

تا نور آسمان ، سایه را محو کند . ای دشمن روز ، سیاهی شب از سایۀ توست . [ حکیم سبزواری گوید : زمین ، سایه ای مخروطی دارد که به هر قسمت افتد در آنجا شب خواهد بود . این سایه در جهت مخالفِ حرکت آفتاب منعکس می شود . و این سایه تابع حرکت آفتاب است . گاه در قَوسُ الّیل است و گاه در قَوسُ النَّهار ( شرح اسرار ، ص 510 ) ]منظور بیت : جسم و جسمانیّات میان نَفس آدمی و عالم مجرّدات الهی حجاب می شود .

 

بیت 4755

 

این زمین چون گاهوارۀ طفلکان 

/ بالغان را تنگ می دارد مکان

 

این زمین مانند گهوارۀ کودکان جا را برای بزرگترها تنگ می کند . [ ادامه معنا در بیت بعد ]

 

بیت 4756

 

بهرِ طفلان حق زمین را مَهد خواند 

/ در گواره شیر بر طفلان فشاند

 

حضرت حق برای آدمیان که به منزلۀ اطفال هستند زمین را گهواره نامید و در آن گهواره به اطفال شیر داد . یعنی به آدمیان رِزق و روزی عطا فرمود . [ در آیه 6 سورۀ نبأ آمده است « آیا زمین را گهواره قرار ندادیم » و در آیه 53 سورۀ طه آمده است « آن خدایی که زمین را برای شما گهواره قرار داد » . قرآن کریم به دلیل حرکت زمین ، زمین را به گهواره تشبیه کرده است . ]

 

بیت 4757

 

خانه تنگ آمد ازین گهواره ها

 / طفلکان را زود بالغ کُن شَها

 

خانۀ دنیا به سبب این گهواره ها تنگ شده است . یعنی ابنای دنیا که همچون اطفال اند از بس به خانه چسبیده اند و میل ندارند به آن عالم توجّه کنند ازدحام شده است . شاها ، هر چه زودتر این اطفال را بالغ فرما . یعنی به بلوغ روحانی برسان تا به گهوارۀ زمین وابسته نشوند 

 

.بیت 4758

 

ای گواره خانه را ضَیِّق مدار

 / تا تواند کرد بالغ انتشار

 

ای گهواره ، تو خانه را تنگ مکن تا افراد بالغ بتوانند در پهنۀ آن ببالند . [ ضَیِّق = تنگ ]

.منابع و مراجع :شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر ششم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

ابراهیم محسنی آهوئی در ‫۱۳ روز قبل، جمعه ۳۰ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۵:۵۴ در پاسخ به نگار عبدی دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۷۶۵:

سلام و عرض ادب،

کشاند در مصرع اول، به معنی قلاب زدن و بالا بردن میش است. حالا لطفا به استعاره‌ها توجه بفرمایید:

نمی‌خواهی نفس اماره بالسوء تو از تو ستانده شود (استعاره کشتن میش) تا در ملکوت حضرت دوست ترفیع و منزلت یابی (استعاره کشاندن)؟

نمی‌خواهی این نفخ عفن از تو ستانده شود (استعاره گرفتن نفس میش) و به جایش با نفخ پاک الهی فربه شوی (استعاره دمیدن در زیر پوست میش)؟

اگر از من بپرسید، صادقانه‌ترین پاسخم این است که حاضرم از تمام آنچه هستم و دارم برای رسیدن به چنین مقامی دست بکشم.

ابراهیم محسنی آهوئی در ‫۱۳ روز قبل، جمعه ۳۰ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۵:۳۴ در پاسخ به سید میثم تمار دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۷۶۵:

میثم عزیز،

دو بیت مورد اشاره‌ات، عالی‌ترین فراز این غزل است، در ادامه خواهی دانست چرا چنین است:

قصابان، میش را که ذبح می‌کنند، لاشه را بر قلابی فلزی می‌کشند. و ضمنا، وقتی نفس گوسفند رفت و جانش گرفته شد، پوست پایش در کنار سم را شکاف کوچکی می‌دهند و با فوت در زیر پوست حیوان می‌دمند تا پوست سریع از گوشت جدا شود. 

ای انسان! از چه می‌هراسی! اگر خداوند جانت ستاند، برای این است که تو را ترفیع و منزلت دهد و اگر این نفس عفن را از تو ستاند، دم و نفس پاک ملکوت در تو دمیده خواهد شد.

 

این دو بیت حقیقتاً مرا تا مرز فنا مجذوب می‌کند! آیا ممکن است آدمی به چنین مقام تسلیم و رضا و توکل دست یابد؟ نمی‌دانم! شاید! اما نه برای من کمترین

Fateme Zandi در ‫۱۳ روز قبل، جمعه ۳۰ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۵:۳۳ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم » بخش ۱۳۴ - وسوسه‌ای کی پادشاه‌زاده را پیدا شد از سبب استغنایی و کشفی کی از شاه دل او را حاصل شده بود و قصد ناشکری و سرکشی می‌کرد شاه را از راه الهام و سر شاه را خبر شد دلش درد کرد روح او را زخمی زد چنانک صورت شاه را خبر نبود الی آخره:

شرح و تفسیر ابیات 

استاد ارجمند جناب کریم زمانی 

 

بیت 4759

چون مسَلّم گشت بی بَیع و شِرا / از درونِ شاه در جانش جِرا

چون بدون هیچ خرید و فروشی ، یعنی مستقیماََ از درون شاهِ چین برای شاهزادۀ دوم بهره ای روحانی مقرّر شد . یعنی شاه چین از طریق تصرّفاتِ باطنی قلب شاهزادۀ دوم را با فتوحاتی ربّانی گشایش داد و او را به مقاماتی چند از مقامات معنوی رسانید . ( بَیع = فروختن ، در اینجا یعنی بی واسطه / شِرا = همان شِراء به معنی خریدن است ، در اینجا یعنی بی واسطه / جِرا = مخفّفِ اجراء به معنی مستمری و مقرّری ) [ ادامه معنا در بیت بعد ]

 

بیت 4760

قُوت می خوردی ز نورِ جانِ شاه / ماهِ جانش همچو از خورشید ، ماه

همانطور که ماه از خورشید کسب نور می کند . ماهِ جانِ شاهزاده نیز از انوار شمسِ جان شاه نور معنوی می گرفت . [ ماهِ جان = جان شاهزاده که همچون ماه بود ، همانطور که ماه از خود نور ندارد . نور معنوی شاهزاده از خودش نبود بلکه از شمسِ وجود شاه چین بود . ]

 

بیت 4761

راتبۀ جانی ز شاهِ بی نَدید / دَم به دَم در جانِ مستش می رسید

هر لحظه از سوی آن شاه بی نظیر ، رزقی معنوی به جانِ مست شاهزاده می رسید . [ راتِبه = مقرّری ، مستمرّی ، در اینجا رزق معنوی که مستمرّاََ برسد / ندید = همتا ، نظیر ]

 

بیت 4762

آن نَه که ترسا و مُشرِک می خورند / زآن غذایی که ملائک می خورند

البته این رزق از آن نوع رزقی نیست که کافر و مُشرک می خورند . یعنی رزق مادّی و دنیوی نیست . بلکه رزقی است که فرشتگان می خورند . یعنی طعام روحانی و رزق معنوی است . [ «ترسا» در اینجا به معنی کافر آمده است . ]

 

بیت 4763

اندرونِ خویش استغنا بدید / گشت طُغیانی ز استغنا پدید

در دلِ شاهزاده حالت استغنایی پدیدار شد . یعنی چون هر روز از طرف آن مرشد الهی (شاه چین) برای شاهزاده فتوحاتی ربّانی می رسید . شاهزاده دچار عُجب و خودبینی شد و پنداشت که این همه فتوحات و اشراقات از خودِ اوست . پس دچار استغنا شد . یعنی خود را از تصرّفات معنوی آن مرشد ربّانی بی نیاز احساس کرد و در نتیجه سر به عصیان و نافرمانی نهاد . [ در آیه 6 و 7 سوره علق آمده است « همانا انسان راه طغیان رود آنگاه که خود را بی نیاز بیند » ]

 

بیت 4764

که نَه من هم شاه و هم شَه زاده ام ؟ / چون عِنانِ خود بدین شَه داده ام

شاهزاده با حالت غرور پیش خود گفت : مگر نه اینست که من خود ، هم شاه هستم و هم شاهزاده ؟ چرا عِنان اختیارم را به این شاه (شاه چین) سپرده ام ؟

 

بیت 4765

چون مرا ماهی بر آمد با لُمَع / من چرا باشم غُباری را تَبَع ؟

حال که ماهِ تابنده ای بر من طلوع کرده است . یعنی حال که ماهِ حقیقت مستقیماََ بر من طالع شده است . چرا باید از گرد و غُباری تیره پیروی کنم ؟ یعنی چرا باید مطیع شاه چین باشم ؟ [ لُمَع = انوار ، روشنی ها ، درخشش ها ، پرتوها / تَبَع = پیرو ]

 

بیت 4766

آب در جویِ من است و وقتِ ناز / نازِ غیر از چه کشم من بی نیاز ؟

حال که وقت با من یار و همراه است و وقتِ ناز کردن من است . چرا بی آنکه نیاز به غیر داشته باشم . نازِ غیر را بکشم ؟ [ «آب در جوی داشتن» ضرب المثلی است در کامیابی و نیکبختی ( امثال و حکم ، ج 1 ، ص 6 ) ]

 

بیت 4767

سر چرا بندم ؟ چو دردِ سر نماند / وقتِ رویِ زرد و چشمِ تَر نماند

وقتی که سرم درد نمی کند چرا بیهوده دستمال ببندم ؟ دیگر وقت رنجوری و گریانی ام سپری شده است . یعنی من که نیازی به شاه چین ندارم چرا مرید او باشم ؟

 

بیت 4768

چون شِکرلب گشته ام ، عارض قمر / باز باید کرد دکّانِ دگر

حال که شیرین گفتارم و زیبا رُخسار ، باید دکّانی برای خود بگشایم . [ عارض قمر = آنکه رخساره ای همچون ماه دارد ، مجازاََ به معنی زیبا رخسار / «باز کردن دکّان» تعبیری است طنز آمیز برای مدّعیان دستگیری و ارشاد خلق الله ]

 

بیت 4769

زین منی چون نَفس زاییدن گرفت / صد هزاران ژاژ خاییدن گرفت

چون از این احساس غرور و خودبینی نَفس امّاره شاهزاده بالیدن گرفت . صدها هزار سخن یاوه و دعویِ بی اساس بر زبانش جاری شد . [ ژاژ خاییدن = یاوه گویی کردن / زاییدن نَفس = یعنی نفس امّاره او بدی هایی را متولّد کرد ]

 

بیت 4770

صد بیابان زآن سویِ حرص و حسد / تا بدانجا چشمِ بَد هم می رسد

ظاهراََ از مولانا سؤال شده مگر ممکن است که شاهزاده این همه محبّت و نوازش از طرف شاه چین ببیند و راه ناسپاسی و نمک ناشناسی پیشۀ خود کند ؟ مولانا جواب می دهد : البته که ممکن است . زیرا چشم بد حتّی می تواند کسانی را که صد میدان از حرص و حسد دور هستند تحت تأثیر قرار دهد . یعنی آن شاهزاده به جهت تقرب به شاه ، محسودِ بَددلان شد و در نتیجه عُجب دامن او را گرفت و به بیراهه اش برد . [ اهل سلوک باید بدانند که این دو صفت مذموم (حرص و حسد) در هر موقفی از مواقف سلوک می تواند سالک را اسیر خود کند . ]

 

بیت 4771

بحرِ شَه که مرجعِ هر آب ، اوست / چون نداند آنچه اندر سیل و جُوست

دریای وجود شاه که هر آبی بدان رجوع می کند . چگونه ممکن است که از درون سیل و جویبار آگه نباشد ؟

 

بیت 4772

شاه را دل ، درد کرد از فکرِ او / ناسپاسیِّ عطای بِکرِ او

شاه چین از افکار فاسده و ناسپاسی های شاهزاده نسبت به بخشش های تازه و بدیع او به درد آمد و آزرده خاطر شد .

 

بیت 4773

گفت : آخِر ای خَسِ واهی ادب / این سزایِ دادِ من بود ؟ ای عجب

شاه در باطن خود بدان شاهزادۀ گستاخ خطاب کرد که : ای فرومایه نافرهیخته . آیا جواب آن همه عطا و بخشش من این بود ؟ واقعاََ که جای شگفتی دارد . [ واهی ادب = نافرهیخته ]

 

بیت 4774

من چه کردم با تو زین گنجِ نفیس ؟ / تو چه کردی با من از خویِ خسیس ؟

آخر من با این گنج گرانبها در حق تو چه کردم ؟ و تو با صفت رذیلانه ات در حق من چه کردی ؟ یعنی من گنج گرانبهای وجودم را بی دریغ نثارت کردم باشد که به تعالی روحی نائل شوی . و آن وقت تو با صفات پستِ خود چه جفاهایی که در حقم روا نداشته ای ؟

 

بیت 4775

من تو را ماهی نهادم در کنار / که غروبش نیست تا روزِ شمار

من در آغوش تو ماهی تابان بنهادم که تا یَوُم الحساب (روز قیامت) افولی ندارد . [ «ماه» در اینجا کنایه از ایمان و اعمال صالحه است ]

 

بیت 4776

در جزایِ آن عطایِ نورِ پاک / تو زدی در دیدۀ من خار و خاک ؟

امّا تو به سزای انوار معنوی پاکی که به تو عطا کردم . در چشم من خارِ خلندۀ کفران زدی و خاک تیرۀ طغیان پاشیدی .

 

بیت 4777

من تو را بر چرخ گشته نردبان / تو شده در حَربِ من تیر و کمان

من برای تو نردبان عروج به سویِ مراتب عالیۀ آسمانی شدم . در حالی که تو در پیکار با من به تیر و کمان مبدّل شدی . [ حَرب = جنگ ، پیکار ]

 

بیت 4778

دردِ غیرت آمد اندر شَه پدید / عکسِ دردِ شاه اندر وی رسید

خلاصه در وجود شاه چین درد غیرت پدیدار شد و انعکاس این درد ، شاهزاده را تحت تأثیر قرار داد .

 

بیت 4779

مرغِ دولت بر عِتابش برطپید / پردۀ آن گوشه گشته بردرید

بر اثر عتاب قهرآمیز شاه ، پرندۀ اقبال شاهزاده پریشان و پُر تاب شد . یعنی بختش فرو خفت و حجاب باطن او را که از اطاعت شاه تن زده بود پاره کرد .

 

منظور بیت : قهر شاه ، راز درون شاهزاده را بَرملا کرد .

 

بیت 4780

چون درونِ خود بدید آن خوش پسر / از سیه کاریِّ خود گَرد و اثر

وقتی که آن پسرِ زیبا (شاهزاده) در ضمیر خود به سبب گناه و کارِ زشتی که مرتکب شده بود . تیرگی غبار و نشانی دید . [ ادامه معنا در بیت بعد ]

 

بیت 4781

آن وظیفۀ لطف و نعمت کم شده / خانۀ شادیِّ او پُر غم شده

متوجّه شد که مقرّری معنوی و رزق همیشگی روحانی او کاستی گرفته است و خانۀ شادیِّ او آکنده از غم شده است . ( وظیفه = مقرّری ، مستمرّی ) [ خیالات فاسده و اوهامِ خبیثۀ شاهزاده خود به خود در ضمیر روشن پادشاه منعکس شد و قلب پاک او را به درد آورد . زآن پس فیض متواتر و نعمت بی فتور شاه بر شاهزاده کاستی گرفت . همین بود که صفای باطن شاهزاده به تیرگی و انکدار گرایید و غم و اندوه جای نشاط و شادمانی او را بگرفت . ]

 

بیت 4782

با خود آمد او ز مستیِّ عُقار / زآن گُنه گشته سرش خانۀ خُمار

شاهزاده ناگهان از مستیِ شرابِ خودبینی بهوش آمد و بر اثر احساس گناه دچار کلافگی و پریشانی شد . یعنی وجدان او احساس ندامت کرد و ندامت موجبِ پریشانی او شد . [ عُقار = شراب / خُمار = کلافگی و سردردی که بر اثر زوال حالت مستی پیش آید ]

 

بیت 4783

خورده گندم ، حُلّه زو بیرون شده / خُلد بر وی بادیه و هامون شده

حالِ شاهزاده مانند حال حضرت آدم (ع) بود که گندم بهشت را خورد و جامه های بهشتی از تنش به در آمد . و بهشت در نظرش همچون بیابان و صحرا جلوه کرد . ( حُلّه = جامه ، پارچه لطیف / خُلد = بهشت ، در اصل به معنای جاوانگی است که از اوصاف بهشت محسوب می شود / بادیه = بیابان ) [ مصراع اوّل اشاره دارد به آیه 22 سورۀ اعراف که می گوید : آدم و حوّا بر اثر خوردن از شجرۀ ممنوعه (گندم) لباسهای تنشان فرو افتاد . این مطلب نشان می دهد که آن دو در بهشت جامه بر تن داشتند . در حالی که به روایت تورات برهنه بوده اند . ]

 

بیت 4784

دید کآن شربت وَرا بیمار کرد / زهرِ آن ما و منی ها کار کرد

شاهزاده دید که شراب خودبینی او را دچار بیماری اخلاقی کرده است و زهرابۀ آن خودبینی ها و منم منم کردن ها تأثیر خود را گذاشته است .

 

بیت 4785

جانِ چون طاووس در گُلزارِ ناز / همچو جغدی شد به ویرانۀ مَجاز

در نتیجه جانِ لطیف او که همچون طاووس در گلستان حقیقت می خرامید . به صورت جُغدی درآمد که در ویرانکدۀ عالمِ مَجازی و موهوم سکنی گرفتن .

 

بیت 4786

همچو آدم دور ماند او از بهشت / در زمین می راند گاوی بهرِ کشت

او همچون آدم (ع) از بهشت دور افتاد و برای کِشت بر روی زمین گاو می راند . [ در روایات و قصص آمده است که چون آدم (ع) به زمین هبوط کرد گرسنه شد و از خداوند طعام خواست . خداوند جبرئیل را با هفت دانه گندم نزد آدم فرستاد . آدم بدو گفت : اینها چیست ؟ جبرئیل گفت : این همان چیزی است که تو را از بهشت راند . آدم گفت : با این دانه ها چه کنم ؟ جبرئیل گفت : آن را بر زمین بیفشان . او افشاند و بیدرنگ از زمین برویید . بدینسان کاشتن بذر (زراعت) برای آدم و اعقاب او یادگار ماند ( تاریخ طبری ، ج 1 ، ص 128 ) ]

 

بیت 4787

اشک می راند او که ای هندویِ زاو / شیر را کردی اسیرِ دُمِّ گاو

شاهزاده اشک می ریخت و می گفت : ای هندویِ ماهر ، یعنی ای نَفس امّاره ، شیرِ جانم را اسیر دُمِ گاوِ تنم کردی . ( زاو = ماهر ، چابک دست ، نیرومند ) [ مصراع دوم کنایه است از این که عزیزی را به ذلّت افکندن ]

 

بیت 4788

کردی ای نَفسِ بَدِ باردنَفَس / بی حِفاظی با شَهِ فریادرس

ای نَفسِ پلید که نَفَسی سرد و نحس داری . در برابر شاهِ فریادرسِ ما گستاخی کردی . [ بارِد نَفَس = آنکه نفسی سرد دارد / بی حِفاظی = گستاخی ، بی شرمی ]

 

بیت 4789

دام بگزیدی ز حرصِ گندمی / بر تو شد هر گندمِ او کژدُمی

به طمعِ گندم ، دام را برگزیدی . در نتیجه ، هر دانه گندم در برابر چشم تو به صورت عقربی جلوه کرد .

 

بیت 4790

در سرت آمد هوایِ ما و من / قید بین بر پایِ خود پنجاه مَن

حال و هوای خودبینی به سرت زد . اینک زنجیر پنجاه منیِ نفسانیّات را بر پای روح خود تماشا کن . [ «من» در مصراع اوّل ، ضمیر اوّل شخص است و در مصراع دوم ، به معنی مقدار وزن . ]

 

بیت 4791

نوحه می کرد این نَمط بر جانِ خویش / که چرا گشتم ضِدِ سلطانِ خویش ؟

شاهزاده بر جانِ خود بدون روش می گریست که چرا با شاهِ خویش در ستیز شدم ؟ [ نَمَط = طریقه ، روش ]

 

بیت 4792

آمد او با خویش و ، استغفار کرد / با اِنابت چیزِ دیگر یار کرد

شاهزاده به خود آمد و خواهانِ آمرزش شد . و چیز دیگر هم به توبۀ خود افزود . یعنی درد و سوز حقیقی و نیّت پاک را نیز به توبه اش افزود تا آن توبه فقط لقلقۀ لسان نباشد . البتّه آن شاهزادۀ نادم هر چه تضرّع و تذلّل کرد آن حال خوش اوّل بدو بازنگشت . [ اِنابت = توبه و بازگشت ]

 

بیت 4793

درد ، کآن از وحشتِ ایمان بُوَد / رحم کن کآن در ، بی درمان بُوَد

دردی که ناشی از بیمِ زوالِ ایمان است . به صاحب آن درد رحم آور . زیرا که آن درد را درمانی نیست .

 

بیت 4794

مر بشر را خود مَبا جامۀ درست / چون رهید از صبر ، در حین صدر جُست

کاش که آدمی لباس شایسته و فاخری نداشته باشد . یعنی بهتر اینست که خیلی از آدم ها به امکاناتی دست نیابند . زیرا همینکه از صبر بر تلخی ها و محرومیّت ها نجات پیدا کنند . حال و هوای جاه طلبی به سرشان می افتد . [ مَبا = مباد ]

 

بیت 4795

مر بشر را پَنجه و ناخن مَباد / که نه دین اندیشد آنگه نه سَداد

و کاش انسان پنجه و ناخنی نداشته باشد . یعنی خدا نکند انسان به قدرت و مُکنتی دست پیدا کند . زیرا که در آن حال نه به فکر دین و دینداری است و نه در اندیشۀ راستی و درستی . [ سَداد = راستی و درستی ]

 

یا رب مباد که گدا معتبر شود / گر معتبر شود ز خدا ی خبر شود

 

 

 

 

منابع و مراجع :

شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر ششم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

Fateme Zandi در ‫۱۳ روز قبل، جمعه ۳۰ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۵:۲۵ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم » بخش ۱۳۵ - خطاب حق تعالی به عزرائیل علیه‌السلام کی ترا رحم بر کی بیشتر آمد ازین خلایق کی جانشان قبض کردی و جواب دادن عزرائیل حضرت را:

شرح و تفسیرشرح 

 

استاد ارجمند جناب کریم زمانی 

 

4797بیت 

حق به عزرائیل می گفت : ای نقیب 

/ بر کِه رَحم آمد تو را از هر کئیب

 

حضرت حق به عزرائیل می فرمود : ای مهتر ، از میان این همه آفریدۀ اندوهناک بر چه کسی دلت به رحم آمد ؟ [ نَقیب = مهتر قوم ، پیشوا ، در اینجا یعنی بزرگ و مهتر / کئیب = اندوهناک ]

 

بیت 4798

گفت : بر جمله دلم سوزد به درد 

/ لیک ترسم امر را اِهمال کرد

عزرائیل عرض کرد که خداوندا من به هنگام قبض روح کردن مردم نسبت به همگان دلم می سوزد . ولی ترسم اینست که مبادا این ترّحم در اجرای وظیفه ام سستی و خلل ایجاد کند .

 

بیت 4799

تا بگویم : کاشکی یزدان مرا

 / در عوض قربان کند بهرِ فتا

تا آنجا دلم به حال مردم می سوزد که می گویم : ای کاش حضرت حق به جای میراندنِ این جوان مرا قربانی کند .

 

بیت 4800

گفت : بر کی بیشتر رحم آمدت ؟ 

/ از کِه دل پُرسوز و بریان تر شدت ؟

 

خداوند به عزرائیل فرمود : بر چه کسی بیشتر دلت به رحم آمده است ؟ و اصلاََ به خاطر چه کسی بیشتر دلت سوخته و کباب شده است ؟

 

بیت 4801

گفت : روزی کشتیی بر موجِ تیز / من شکستم ز امر تا شد ریز ریز

عزرائیل گفت : روزی برای اجرای فرمانِ تو کشتیِ گرفتار در امواجی تند را در هم شکستم و خُرد و متلاشی اش کردم .

 

بیت 4802

پس بگفتی : قبض کن جانِ همه / جز زنی و غیرِ طفلی زآن رمه

پس فرمودی : جانِ همۀ ساکنان کشتی را بگیر مگر جانِ مادر و طفلِ خردسالش را .

 

بیت 4803

هر دو بر یک تخته ای درماندند / تخته را آن موجها می راندند

هر دو ، یعنی مادر و طفل روی تخته پاره ای در وسطِ آبها قرار گرفتند و امواج آن تخته پاره را به جلو می راند .

 

بیت 4804

باز گفتی : جانِ مادر قبض کن / طفل را بگذار تنها ز امرِ کُن

دوباره فرمودی : اینک جانِ مادر را بگیر و آن طفل را به اقتضای مشیّت الهی رها کن و کاری به او نداشته باش . [ کُن = اشاره است به آیه 117 سوره بقره . « و چون آفریدن چیزی را اراده فرماید . به محضِ اینگه گوید : موجود باش ، پس موجود شود . » ]

 

بیت 4805

چون ز مادر بِگسلیدم طفل را / خود تو می دانی چه تلخ آمد مرا

وقتی که مادر را از آن طفل از طریق قبض روح جدا کردم . تو خود می دانی که این کار برای من چقدر تلخ و ناگوار آمد .

 

بیت 4806

پس بدیدم دودِ ماتم هایِ زَفت / تلخیِ آن طفل از فکرم نرفت

البته من در طول مأموریتم که قبض روح خلایق است . صعنه های غم انگیز و سوزناک بزرگی دیده ام . ولی تلخی اینکه می دیدم طفلی شاهد مرگ رقّت بار مادرش در میان امواج خروشان دریاست هرگز از یادم نمی رود .

 

بیت 4807

گفت حق : آن طفل را از فضلِ خویش / موج را گفتم فگن در بیشه اش

حضرت حق فرمود : من به اقتضای فضل و احسان خویش به امواج گفتم که او را در بیشه ای بیفکن .

 

بیت 4808

بیشه ای پُر سوسن و رَیحان و گُل / پُر درختِ میوه دارِ خوش اُکُل

بیشه ای پُر از سوسن و گُل و ریحان و پوشیده از درختان میوۀ لذیذ . [ اُکُل = خوردنی ، طعام ]

 

بیت 4809

چشمه هایِ آبِ شیرینِ زلال / پروریدم طفل را با صد دَلال

در بیشه ای که چشمه ساران آب شیرین و زلال جریان داشت . آن کودک را در ناز و نعمت فراوان پروردم . [ دَلال = ناز و کرشمه ، در اینجا یعنی نازپروردگی ]

 

بیت 4810

صد هزاران مرغِ مُطرِب خوش صدا / اندر آن روضه فکنده صد نوا

صدها هزار پرنده نغمه سرای خوش آواز در آن گُلشن نغمه سرایی می کردند .

 

بیت 4811

بسترش کردم ز برگِ نسترن / کرده او را ایمن از صَدمِۀ فِتَن

بستر او را از گُل های نسترن ساختم و از فتنه ها و خطرات فراوان ایمنش داشتم .

 

بیت 4812

گفته من خورشید را ، کو را مَگَز / باد را گفته : بَرو آهسته وَز

به خورشید فرمودم که او را آزرده مساز . و به باد نیز فرمودم بر او نرم و آرام گذر کن .

 

بیت 4813

ابر را گفته بر او باران مَریز / برق را گفته بر او مگرای تیز

به ابر فرمودم که بر آن طفل باران فرو مباران . به آذرخش نیز فرمودم بر او تند و تیز مدرخش .

 

بیت 4814

زین چمن ای دی مَبُر آن اعتدال / پنجه ای بهمن بر این روضه ممال

ای زمستان از این چمنزار آب و هوای معتدل را قطع مکن . ای ماهِ بهمن بر این گلشن دست اندازی مکن .

 

منابع و مراجع :

شرح جامع مثنوی معنوی 

دفتر شسم 

تالیف کریم زمانی 

انتشارات اطلاعات

Fateme Zandi در ‫۱۳ روز قبل، جمعه ۳۰ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۳:۰۹ دربارهٔ مولانا » مثنوی معنوی » دفتر ششم » بخش ۱۳۶ - کرامات شیخ شیبان راعی قدس الله روحه العزیز:

تفسیر و شرح ابیات 

استاد ارجمند جناب کریم زمانی 

4815بیت 

همچو شَیبان راعی از گُرگِ عنید

  وقتِ جمعه بر رِعا خط می کشید

 

مانند شیبان راعی (چوپان) که وقتی برای نماز جمعه می رفت گِردِ گلّۀ گوسفندانش خطّی می کشید تا گُرگ معاند بدانان حمله نیاورد . ( عَنید = معاند ، ستیزه گر / رِعا = گلّه گاو و گوسفند و جز آن ) [ در ابیات قبل چون سخن از حفاظت الهی رفت . به عنوان نمونه تاریخی ماجرای شیبان راعی را مثال می آورد . ابن عربی شیبان راعی را مانند فضیل عیاض و ذوالنون مصری صاحب علم لدُّنی دانسته است ( الفتوحات المکیّه ، ج 2 ، ص 361 ) ]

 

– شیبان راعی با کنیه ابو محمد یکی از زهاد و پارسایان راستین و صاحب کرامت قرن سوم هجری بود که بر کوههای لبنان چوپانی می کرد بدین مناسبت بدو راعی می گفتند . وی اهل دمشق بود و از یاران سفیان نوری . کرامت مشهور او که مولانا نیز در این ابیات بدان اشاره کرده است این بود که هر گاه برای اقامه نماز جمعه به شهر می رفت . گرد گوسفندانش خطی می گشید به گونه ای که نه گوسفندان از آن خط خارج می شدند و نه گرگ و سایر درندگان می توانستند داخل خط شوند و بر گوسفندان یورش آورند . مولانا با اشاره به این روایت ، می خواهد بگوید که اهل الله هم در امور تکوینی تصرف دارند و هم در امور روحی و اخلاقی . بطوریکه هرگاه کسی تحت تربیت آنان قرار گیرد از جمیع گزندهای روحی و اخلاقی مصون ماند .

 

بیت 4816

تا برون نآید از آن خط ، گوسفند

  نه درآید گرگ و دزدِ با گزند

تا نه گوسفندی از آن خط خارج شود و نه گرگ و دزد زیان زننده ای به درونِ آن خط درآید .

 

بیت 4817

بر مثالِ دایرۀ تعویذِ هود

 کاندر آن ، صرصر امانِ آل بود

 

درست مانند دایرۀ حِرزِ هود نبی (ع) که خاندانش و یارانش در حریم آن از گزند باد صرصر ایمن بودند . ( تَعویذ = پناه دادن ، دعا نمودن ) [ هود پیامبر ، پیرامون مومنان خطی می کشید و همین که باد سرکش (صرصر) بدانجا می رسید سست و آرام می شد و به مؤمنان گزند و آسیبی نمی رسید .

 

– هود (ع) بر قبیله عاد مبعوث شد . نام این پیامبر بارها در قرآن کریم ذکر شده است . یازدهمین سوره قرآنی نیز به نام اوست . عرفا و صوفیه ، هود را مظهر توحید ذاتی و اسمایی می دانند . ]

 

بیت 4818

هشت روزی اندرین خط تن زنید 

 وز برون ، مُثلَه تماشا می کنید

هود به پیروان خود گفت : هشت روز در داخل این خط ساکت و آرام بمانید و ببینید که بیرون این خط ، عذاب الهی چه ها می کند . [ مُثلَه = در اینجا به معنی عذاب سخت و قطعه قطعه شدن اندام ها از گزند باد صرصر است . ]

 

بیت 4819

بر هوا بُردی ، فگندی بر حَجَر 

 تا دریدی لَحم و عَظم از همدگر

 

باد صرصر معاندان را بر هوا بلند می کرد و بر سنگ ها می کوفت . چنانکه گوشت و استخوان آنان از هم جدا می شد . [ لَحم = گوشت / عَظم = استخوان ]

 

بیت 4820

یک گُرُه را بر هوا در هم زدی 

 تا چو خشخاش استخوان ریزان شدی

 

جمعی را به هوا می برد و محکم بر هم می کوفت بطوری که استخوانهاشان مانند خشخاش ریز ریز می شد .

 

بیت 4821

آن سیاست را که لرزید آسمان 

 مثنوی اندر نگنجد شرحِ آن

 

شرح آن کیفر الهی که آسمان از هیبت آن بر خود لرزید در مثنوی درنمی گنجد . [ بس که عظیم و خطیر است . ]

 

بیت 4822

گر به طبع این می کنی ، ای بادِ سرد

  گِردِ خط و دایرۀ آن هود گَرد

 

ای بادِ سرد ، اگر این عذابی که بر قوم عاد نازل می کنی بر وفقِ طبیعت و سرشتِ مادّی توست . پس پیرامون خطِّ حرزِ هود نبی (ع) نیز وزان شو . [ امّا چرا همینکه به نزدیکی آن خط می رسی از حرکت باز می مانی ؟ پس معلوم می شود که که باد و همۀ نیروهای طبیعت مأموران الهی هستند . به امر او کار می کنند و نه به طبع خود . مولاما می گوید : هر آنچه که به خواص و طبایع پدیده ها نسبت داده می شود تماماََ مستند به قادر ذوالجلال است . این بیت در نقد طبیعیّون مذهبی و لامذهب است که همۀ آثار و احوال موجودات را به طبع آنان اِسناد می دهند . ]

 

بیت 4823

ای طبیعی فوقِ طبع ، این مُلک بین

  یا بیآ و محو کن از مُصحَف این

 

ای طبیعی مشرب ، یا بیا سیطرۀ مشیّت الله را بر طبایع موجودات ببین . یا بیا قصص قرآنی را که در اثبات قهّاریتِ مشیّت الله وارد شده تماماََ محو کن . [ نظیر نسوختن ابراهیم (ع) در آتش ، شکافته شدن دریا توسط عصای موسی (ع) ، بی پدر زاده شدن عیسی (ع) و نطق او در گهواره و … ]

 

بیت 4824

مُقرِیان را منع کن ، بندی بِنِه 

یا معلّم را بمال و سهم دِه

 

و اگر نمی توانی آن قصص از قرآن کریم محو کنی لااقل قاریان قرآن را از قرائت آن بازدار . و معلّمان قرآن را گوشمالی ده و تهدیدشان کن . [ مُقرِی = قاری قرآن ، معلّم قرآن / مالیدن =گوشمالی دادن / سهم دادن = ترساندن ، تهدید کردن ]

 

بیت 4825

عاجزی و ، خیره کین عجز از کجاست ؟ 

عجزِ تو ، تابی از آن روزِ جزاست

 

تو درمانده و سرگشته مانده ای که این ناتوانی از کجا پدید آمده است . یعنی عزم می کنی که بسیاری از کاره از جمله محو قصص مذکور را از قرآن انجام دهی . ولی نمی توانی . این عِجزها جلوه ای از ناتوانی های تو در روز قیامت است .

 

بیت 4826

عجزها داری تو در پیش ، ای لجوج

 وقت شد پنهانیان را نَک خروج

 

ای لجباز ، تو ناتوانی هایی در پیش روی داری . اینک وقت ظهور امور پنهانی فرا رسیده است .

 

بیت 4827

خرّم آن کین عجز و حیرت قُوتِ اوست

  در دو عالم خفته اندر ظِلِّ دوست

 

خوشا به حال کسی که این ناتوانی ها و سرگشتگی ها رزق و روزی اوست . و در هر دو جهان در سایۀ حضرت دوست غنوده باشد . [ در اینجا «عجز» و «حیرت» هر دو جنبۀ مثبت دارد . این «عجز» از شناخت قادر متعال حاصل می شود و آن «حیرت» مافوق معرفت است نه مادون معرفت . ]

 

بیت 4828

هم در آن آخُر ، هم در آخِر عجز دید 

 مُرده شد ، دینِ عجایز را گُزید

 

چنین کسی هم در دنیا و هم در آخرت عجز خود را ببیند . و از نفسانیّات خود بمیرد و دین پیرزنان را برگزیند . [ دینِ عجایز = دین عجوزگان ، مراد دین فطری و بی قیل و قال است ، دین صدق و صفا و تسلیم ]

 

بیت 4829

چون زلیخا ، یوسفش بر وی بتافت

 از عجوزی در جوانی راه یافت

 

مانند زلیخا که چون نور یوسف بر او تابیدن گرفت از پیری به جوانی بازگشت . [ در کتب قصص آمده است که وقتی زلیخا به گناه خود اعتراف کرد . عزیز مصر (شوهر زلیخا) او را طلاق داد و زآن پس بزرگان مصر به خواستگاری او رفتند ولی نپذیرفت و همچنان بر عشق یوسف باقی ماند . او به مدّت هیجده سال بر فراق یوسف می گریست تا آنکه دو چشمش کور شد و پشتش خمیده و موهایش سفید گشت و پیری و ضعف او را چنان فرو گرفت که همۀ دوستان و خویشان از او دور شدند . روزی یوسف به شکار می رفت که با گوژپشتی کلانسال روبرو شد . و چون سخنانی میان آن دو مبادله شد . یوسف وی را شناخت و به او گفت اینک چه می خواهی ؟ گفت هنوز عشق تو در دل دارم و کاش چشمانم بینا می بود و می توانستم روی تو را ببینم . یوسف دست به دعا برداشت که هم چشمان او بینا شود و هم جوانی اش بدو بازگردد و چنین شد و آن دو به وصال یکدیگر رسیدند ( قصص الانبیا (ابن خلف نیشابوری) ، ص 145 تا 147 )

 

بیت 4830

زندگی در مُردن و در محنت است 

 آبِ حیوان در درونِ ظلمت است

 

زندگی حقیقی در مُردن از امور نفسانی و رنج کشیدن در طریق کفّ نَفس است . چنانکه مثلا معروف است که اب حیات خضر ، در درون تاریکی هاست .

 

 

منابع و مراجع :

 

شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر ششم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

همایون در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۱:۲۴ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۳۰۸۵:

از غزل های ناهمگون و غریب و ناساز

متین بهری در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۱:۱۱ دربارهٔ عطار » دیوان اشعار » غزلیات » غزل شمارهٔ ۵۵۳:

سلام و درود  خدا بر مردم پاک ایران.

مویی کردن یعنی گِله کردن، هنوز در اطراف خراسان مویی کاربرد دارد.

برون پرده یعنی خارج از حالت عرفانی

برون پرده گر مویی کنی اثبات شرک افتد، درواقع همون مفهوم «هرکه را اصرار حق آموختند مهر کردند و دهانش دوختند» و «هرکه در این بزم مقرب تر است جام بلا بیشترش میدهد»  دارد.

که من در پرده جز نامی زرمرد و زن نمیدانم؛

در پرده : در سیروسلوک عارف ها، فقط سخن از معنویت است نه حرف مردم و توجه به قضاوت آنها (اعم از مرد یا زن) 

 

علی میراحمدی در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۲۸ در پاسخ به بزرگمهر دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۸۱:

اگر منظور شما آن برنامه ماهواره ای است به نظرم آن برنامه و آن حرفها خرافاتی بیش نیست

علی میراحمدی در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۲۳ در پاسخ به بزرگمهر دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۸۱:

جای آن دارد از کسانی که چنین تفسیرهایی دارند بپرسیم سند شما برین وقایع نگاری ها پای غزل حافظ چیست؟!

اگر کسی چنین ادعایی دارد باید سند ارائه دهد 

 

بزرگمهر در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۴۲ در پاسخ به برگ بی برگی دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۸۱:

کفش چیز خوبی ست، به شرط اینکه اندازه پا باشد. 

کفش تنگ و یا گشاد درد سر بزرگی است و مایه رنج و ....

چه لزومی دارد که همه غزلیات حافظ و مولانا را بخواهیم در غالب یک نظریه که استاد ارجمندی بانی آن هستند به ضرب و زور بچپانیم......

این کارجفای بزرگی به شاعر و هم به آن نظریه است.

لطفا بازبینی کنید. خود استاد هم اینطور عمل نمیکنند.

بزرگمهر در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۰۳ در پاسخ به میر ذبیح الله تاتار دربارهٔ حافظ » غزلیات » غزل شمارهٔ ۸۱:

این خیلی بی‌سلیقگی است که آن سلطان جابر را حافظ به گل تشبیه کند، و مصرع بعد صحبت از عاشق ومعشوق را به حافظ و مبارزالدین تفسیر کنیم.....

علی میراحمدی در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۲۱ دربارهٔ فردوسی » شاهنامه » داستان کاموس کشانی » بخش ۱۵:

کامیک بوک بخشی از نبرد رستم و اشکبوس ساخته شده توسط Ai در لینک بیرونیپیوند به وبگاه بیرونی

احمد رحمت‌بر در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۲۹ دربارهٔ میرزاده عشقی » دیوان اشعار » هزلیات » شمارهٔ ۱ - آبروی دولت:

بیت یک: مرحوم ظهیرالدوله

بیت پنج: مرحوم حسن حلاج مدیر روزنامه حلاج

بیت نه: مرحوم محسن سلیمان (سلیمان میرزا) رئیس دسته اجتماعیون

بیت ده: مرحوم سید محمد صادق طباطبایی رئیس دیگر دسته اجتماعیون و همکار سلیمان میرزا که بعدها رئیس مجلس شورا و رئیس مجلس مؤسسان شد.

بر اساس پانویس‌های منبع کاغذی گنجور (کلیات مصور عشقی، تألیف و نگارش علی اکبر مشیر سلیمی، انتشارات امیرکبیر)

احمد رحمت‌بر در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۲۴ دربارهٔ اوحدی مراغه‌ای » جام جم » بخش ۱۸ - سؤال از حقیقت کاینات:

جالب بود،‌ مَثَل «کج بشین و راست بگو» رو تو قرن هشتم هم داشتیم.

علی میراحمدی در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۴۸ دربارهٔ فردوسی » شاهنامه » داستان کاموس کشانی » بخش ۱۵:

تصویری دیدنی و خوشمزه از رویارویی رستم و اشکبوس ساخته شده توسط Ai در لینک پیوند به وبگاه بیرونی

ابراهیم احمدی در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۳۳ دربارهٔ مولانا » دیوان شمس » غزلیات » غزل شمارهٔ ۱۲۴:

این شعر در زبان عرفان، یک درخواست از «ساقی» برای شراب معمولی نیست؛ «ساقی» در اینجا مظهر حقیقت الهی، پیر واصل، یا فیضی است که انسان را از عالم صورت و خودبینی به عالم معنا می‌برد، و «شراب» نیز نماد معرفت، عشق، شهود و حالِ الهی است. تقریباً تمام تصاویر شعر بر یک محور می‌گردند: شکستنِ زندانِ «من» و گشودنِ چشم انسان به حقیقتی که پیش از دوگانگیِ دنیا و آخرت، مسجد و بتکده، جسم و جان، و این و آن قرار دارد.

۱. «ساقی تو شراب لامکان را / آن نام و نشان بی‌نشان را»

«لامکان» یعنی حقیقتی که در هیچ مکان و محدوده‌ای نمی‌گنجد. در عرفان، خداوند را نمی‌توان همچون یک موجود در جایی تصور کرد؛ او فراتر از زمان، مکان، شکل و حد است.

پس شاعر از ساقی می‌خواهد شرابِ شناختِ حقیقتِ بی‌نشان را بیاورد؛ یعنی معرفتی که انسان را از شناخت ظاهری و مفهومی فراتر ببرد.

«نام و نشان بی‌نشان» یک پارادوکس عرفانی است: حقیقت را می‌توان با هزار نام خواند، اما هیچ نامی حقیقت را در خود محصور نمی‌کند.
مثل این است که بگویی: هرچه دربارهٔ خدا می‌فهمی، هنوز خدا از فهم تو بزرگ‌تر است.

۲. «بفزا که فزایش روانی / سرمست و روانه کن روان را»

اینجا «روان» دو معنا پیدا می‌کند: هم روح انسان و هم جاری و روان شدن.

شاعر می‌گوید شراب معنا را بیشتر کن تا روح من از سکون و گرفتگی بیرون بیاید و جاری شود.

در نگاه عرفانی، روح وقتی گرفتار «من»، ترس، حرص، تعلق و حسابگری است، مثل آبی است که در ظرفی بسته مانده.
عشق الهی این آب را به رود تبدیل می‌کند؛ یعنی روح دیگر فقط «وجود ندارد»، بلکه به سوی اصل خویش حرکت می‌کند.

۳. «یک بار دگر بیا درآموز / ساقی گشتن تو ساقیان را»

این بیت از نظر عرفانی خیلی عمیق است.

«ساقی گشتن» یعنی تنها دریافت‌کنندهٔ معرفت نباشی؛ آن‌چنان دگرگون شوی که خودت مایهٔ بیداری دیگران گردی.

اما یک معنای عمیق‌تر هم دارد: ساقیِ حقیقی باید از خود ساقی‌گری بگذرد.
یعنی انسان ابتدا تصور می‌کند «من هدایت می‌کنم»، اما در مرتبهٔ بالاتر درمی‌یابد که فیض از او نیست؛ او فقط مجرای فیض است.

در نتیجه، حتی «ساقیان» نیز باید از این ساقی بیاموزند؛ چون سرچشمهٔ حقیقیِ شراب، خودِ حقیقت است.

۴. «چون چشمه بجوش از دل سنگ / بشکن تو سبوی جسم و جان را»

«سنگ» در عرفان می‌تواند نماد دلِ سخت و بسته باشد.

آب از سنگ بیرون می‌آید؛ یعنی حتی در سخت‌ترین وجود نیز امکان جوشش حقیقت وجود دارد.

اما بعد می‌گوید «سبوی جسم و جان را بشکن».

سبو ظرف است. جسم و حتی «جانِ من» نیز در این تصویر می‌توانند ظرف‌هایی باشند که انسان حقیقت را در آنها محدود می‌کند.

یعنی:

«من جسمم»،
«من روحم»،
«من فلانی‌ام»،
«این شخصیت من است»،
«این دانایی من است».

عارف باید از این «منِ محدود» عبور کند.

مثل قطره‌ای که اگر بخواهد همیشه خودش را «قطره» بداند، از دریا جدا می‌ماند؛ شکستن سبو یعنی درهم شکستن تصور جدایی.

۵. «عشرت ده عاشقان می را / حسرت ده طالبان نان را»

اینجا «می» و «نان» فقط نوشیدنی و غذا نیستند.

«نان» نماد دل‌بستگی به معاش، منفعت، امنیت، مقام، لذت و دنیا است؛ یعنی کسی که تمام همّ او این است که «چه به دست بیاورم؟»

«می» نماد عشق و معرفت است؛ یعنی کسی که سؤالش دیگر فقط این نیست که «چه چیزی نصیب من می‌شود؟» بلکه می‌پرسد «حقیقت چیست؟»

پس شاعر می‌گوید:

عاشقان را از حقیقت سیراب کن،
و کسانی را که تمام وجودشان را صرف دنیا کرده‌اند، متوجه محرومیت درونی خودشان کن.

«حسرت» در اینجا می‌تواند نوعی بیداری دردناک باشد؛ اینکه انسان ناگهان بفهمد تمام عمر دنبال نان بوده، اما از باغ جان خود چیزی نچیده است.

۶. «نان معماریست حبس تن را / می بارانیست باغ جان را»

این از زیباترین تشبیه‌های شعر است.

«نان» می‌تواند بدن را نگه دارد، اما در عین حال آدمی را در مناسبات جسمانی و مادی محصور کند.

«می» برعکس، «باران باغ جان» است.

یعنی جسم برای زنده ماندن به نان نیاز دارد، اما روح برای زنده شدن به عشق نیاز دارد.

پس مسئله این نیست که نان بد است. عرفان نمی‌گوید بدن را رها کن و غذا نخور.
مسئله این است که اگر تمام زندگی در سطح نان بماند، انسان فقط «زنده» است، اما هنوز «زندگی روحانی» را نچشیده است.

نان، بدن را آباد می‌کند؛
می، جان را شکوفا می‌کند.

۷. «بستم سر سفره زمین را / بگشا سر خم آسمان را»

«سفرهٔ زمین» نماد عالم محسوس و نیازهای دنیوی است.

«خم آسمان» یا خمرهٔ آسمانی، نماد فیض و حقیقتی است که از بالا و از عالم معنا می‌رسد.

شاعر می‌گوید:

من از سفرهٔ زمین تا حدی سیر شده‌ام؛
اکنون سفرهٔ آسمان را برایم باز کن.

یعنی از کثرتِ اشیاء به وحدتِ حقیقت برو.

در سطحی عمیق‌تر، «بستم» به معنای قطع معاش نیست؛ بلکه یعنی دیگر نمی‌خواهم «زمین» آخرین افق هستی من باشد.

۸. «بربند دو چشم عیب‌بین را / بگشای دو چشم غیب‌دان را»

این بیت تقریباً یک دستورالعمل عرفانی است.

دو چشم عیب‌بین همان ذهنی هستند که دائماً دیگران را ارزیابی می‌کند:

این بد است،
او بد است،
این ناقص است،
آن مقصر است.

چرا انسان این‌قدر عیب دیگران را می‌بیند؟ چون هنوز در سطح ظاهر گرفتار است.

«چشم غیب‌دان» چشم شهود باطنی است؛ یعنی دیدن باطنِ امور، نه فقط ظاهر آنها.

در این نگاه، انسان عارف به جای اینکه فقط ببیند «چه اتفاقی افتاده»، می‌پرسد:

این اتفاق چه معنایی دارد؟
این انسان در چه حالی است؟
این رنج چه چیزی را آشکار می‌کند؟
پشت این صورت چه حقیقتی پنهان است؟

بنابراین چشم غیب، الزاماً «دیدن امور خارق‌العاده» نیست؛ در معنای عمیق‌تر، دیدن حقیقتِ پنهانِ پشت ظاهر است.

۹. «تا مسجد و بتکده نماند / تا نشناسیم این و آن را»

این بیت اوج عرفان وحدت‌گراست.

مسجد و بتکده در اینجا می‌توانند نماد دوگانگی‌های ذهن باشند:

خودی و دیگری،
من و تو،
مؤمن و کافر،
مقدس و نامقدس،
این و آن.

البته معنایش این نیست که مسجد و بتکده در جهان خارجی بی‌معنا هستند. بلکه در مقام عرفانی، وقتی انسان به حقیقت یگانه می‌رسد، دیگر در ظاهرها متوقف نمی‌شود.

در نگاه معمول:

این خداست،
آن غیرخداست.

اما در نگاه توحیدی عمیق، جهان سراسر آینهٔ حقیقت می‌شود.

پس «تا نشناسیم این و آن را» یعنی به مرتبه‌ای برسیم که دوگانگیِ میان صورت‌ها نتواند حقیقت واحد را از چشم ما پنهان کند.

۱۰. «خاموش که آن جهان خاموش / در بانگ درآرد این جهان را»

آخرین بیت، پایان بسیار عارفانه‌ای دارد.

«خاموشی» اینجا فقط سکوت زبان نیست؛ خاموش شدنِ منِ ذهنی است.

تا وقتی درون انسان پر از گفت‌وگوست:

من چه هستم؟
دیگران چه می‌گویند؟
چه به دست آوردم؟
چه از دست دادم؟
حق با من است یا او؟

حقیقت شنیده نمی‌شود.

پس شاعر می‌گوید خاموش شو؛ چون در خاموشیِ آن جهان، صدایی هست که می‌تواند تمام این جهان را به نطق آورد.

این همان معنای عمیق عرفانیِ «سکوت» است:
وقتی صدای «من» خاموش می‌شود، صدای حقیقت شنیده می‌شود.

اگر بخواهیم کل شعر را یک‌جا بفهمیم

شاعر در واقع یک سفر روحانی را ترسیم می‌کند:

شراب لامکان → خروج از محدودیت‌های ذهنی
جاری شدن روان → رهایی روح از گرفتگی
ساقی شدن → تبدیل شدن به مجرای فیض
جوشیدن چشمه از سنگ → ظهور حقیقت از دل سختی
شکستن سبو → شکستن «منِ محدود»
می در برابر نان → تقدم جان بر منفعت
آسمان در برابر زمین → عبور از محسوس به معنا
چشم غیب در برابر چشم عیب → دیدن باطن به جای ظاهر
فرو ریختن مسجد و بتکده → عبور از دوگانگی
خاموشی → محو خود و شنیدن حقیقت

و به این ترتیب شعر از یک «درخواست شراب» شروع می‌شود و به فنا کردن دوگانگی و خاموش شدن من می‌رسد.

عمیق‌ترین لایهٔ شعر

اگر همهٔ اشعار را در یک جمله فشرده کنیم، پیام آن چنین می‌شود:

مشکل انسان این نیست که حقیقت را نمی‌بیند؛ مشکل این است که با چشمِ «خود» به حقیقت نگاه می‌کند. تا وقتی ظرفِ «من» نشکسته، شراب حقیقت هرقدر هم زیاد باشد، باز در همان ظرف محدود می‌ماند.

بنابراین ساقی فقط کسی نیست که شراب می‌دهد؛ ساقی کسی است که ظرف را هم می‌شکند.

و شاید به همین دلیل است که شعر در پایان نمی‌گوید «سخن بگو»، بلکه می‌گوید:

خاموش شو.

زیرا در عرفان، آخرین مرحلهٔ معرفت، انباشته شدنِ سخن نیست؛ خاموش شدنِ کسی است که می‌خواست با سخن، حقیقت را مالک شود.

مصطفی چمران در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۱۵ در پاسخ به حمید رضا۴ دربارهٔ خیام » رباعیات » رباعی شمارهٔ ۱۳۰:

آن استاد چه زیبا اشاره فرموده‌اند که خداوند برای هر امر سببی قرار داده است. 👌

ضمنا این نکته هم افزودنی است که یکی از آن اسباب که بی‌بدیل است و راهی جز آن برای سعادت و عدالت حقیقی بشر وجود ندارد، «دین» حقیقی با معارف و احکامش است. 🌹

سیدمحمد جهانشاهی در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۱۳ دربارهٔ واعظ قزوینی » دیوان اشعار » غزلیات » شمارهٔ ۴۱۴:

برای اینکه ، بر آری ، فتاده یی از گِل

سیدمحمد جهانشاهی در ‫۱۳ روز قبل، پنجشنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۱۱ دربارهٔ واعظ قزوینی » دیوان اشعار » غزلیات » شمارهٔ ۴۱۴:

به درد هر که رسی، چاره جوی درمان باش