گنجور » شیخ محمود شبستری » گلشن راز » بخش ۳۴

شیخ محمود شبستری » گلشن راز »

بخش ۳۴ - جواب

وصالِ حقّ ز خلقّیت جدائی است

ز خود بیگانه گشتن آشنائی است

چو ممکن گَردِ امکان برفشانَد

بجز واجب دگر چیزی نماند

وجودِ هر دو عالم چون خیال است

که در وقتِ بقا عینِ زوال است

نه مخلوق است آن کو گشت واصل

نگوید این سخن را مردِ کامل

عدم کی راه یابد اندر این باب؟

چه نسبت خاک را با ربِّ ارباب؟

عدم چِبْوَدْ که با حق واصل آید

وز او سیر و سلوکی حاصل آید؟

تو معدوم و عدم پیوسته ساکن

به واجب کی رسد معدوم ممکن؟

اگر جانت شود زین معنی آگاه

بگویی در زمان استغفرالله

ندارد هیچ جوهر بی‌ عَرَض عین

عَرَض چِبْوَدْ که لا یبقیٰ زمانین

حکیمی کاندر این فن کرد تصنیف

به طول و عرض و عمقش کرد تعریف

هیولیٰ چیست جز معدومِ مطلق

که می‌گردد بدو صورت محقّق

چو صورت بی‌هیولیٰ در قِدَم نیست

هیولیٰ نیز بی او جز عدم نیست

شده اجسامِ عالم زین دو معدوم

که جز معدوم از ایشان نیست معلوم

ببین ماهیّتت را بی کم و بیش

نه معدوم و نه موجود است در خویش

نظر کن در حقیقت سوی امکان

که او بی‌هستی آمد عینِ نقصان

وجود اندر کمالِ خویش ساری است

تعیّن‌ها امورِ اعتباری است

امورِ اعتباری نیست موجود

عدد بسیار و یک چیز است معدود

جهان را نیست هستی جز مجازی

سراسر کار او لهو است و بازی

حاشیه‌ها

با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

وزن:	مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
قالب شعری:	مثنوی
منبع اولیه:	ویکی‌درج
تعداد ابیات:	۱۸

رونوشت متن رونوشت نشانی نمای مشابه کتابهای چاپی (فقط رایانه)

خلاصه

هوش مصنوعی: این شعر به بررسی مفهوم وصال با حق و جدایی از خلق می‌پردازد. شاعر بیان می‌کند که رسیدن به حقیقت و معرفت، مستلزم جدایی از خود و دنیا است. وجود دو جهان مخلوق و واجب در واقع خیال و زوال است و در حقیقت، وجود و عدم به یکدیگر وابسته‌اند. شاعر به نقش عدم و ماهیت‌های اعتباری اشاره می‌کند و می‌گوید که در عمق هستی، تفاوتی بین موجود و معدوم نیست. به طور کلی، این شعر به سیر و سلوک و شناخت عمیق حقیقت می‌پردازد و نشان می‌دهد که وجود در واقع غیر واقعی و مجازی است.

اخطار: خلاصه‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

برگردان به زبان ساده

# وصالِ حقّ ز خلقّیت جدائی است

ز خود بیگانه گشتن آشنائی است

هوش مصنوعی: وصل به خداوند یعنی جدا شدن از مخلوقات و بیگانه شدن از خود، که در آن آشنایی با خداوند حاصل می‌شود.

اخطار: برگردان‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

# چو ممکن گَردِ امکان برفشانَد

بجز واجب دگر چیزی نماند

هوش مصنوعی: وقتی که ذرات ممکنات بر زمین بریزد، جز وجود واجب (خداوند) دیگر چیزی باقی نخواهد ماند.

# وجودِ هر دو عالم چون خیال است

که در وقتِ بقا عینِ زوال است

هوش مصنوعی: وجود هر دو عالم (عالم مادی و عالم معنا) مانند یک خیال است؛ زیرا در زمانی که به بقای خود ادامه می‌دهد، حقیقتاً همانند زوال و عدم است.

# نه مخلوق است آن کو گشت واصل

نگوید این سخن را مردِ کامل

هوش مصنوعی: مرد کامل که به شناخت حقیقت رسیده و با خداوند ارتباطی عمیق برقرار کرده، هرگز نمی‌گوید که مخلوق است؛ زیرا در این مرحله، او از همه قیود و محدودیت‌های مخلوقی آزاد شده است.

# عدم کی راه یابد اندر این باب؟

چه نسبت خاک را با ربِّ ارباب؟

هوش مصنوعی: عدم چگونه می‌تواند در این موضوع وارد شود؟ چه ارتباطی بین خاک و پروردگار هست؟

# عدم چِبْوَدْ که با حق واصل آید

وز او سیر و سلوکی حاصل آید؟

هوش مصنوعی: عدم چگونه می‌تواند به مقام حق برسد و از آنجا سیر و سلوکی به دست آورد؟

# تو معدوم و عدم پیوسته ساکن

به واجب کی رسد معدوم ممکن؟

هوش مصنوعی: تو موجود نیستی و عدم همیشه ثابت است، چگونه ممکن است چیزی که وجود ندارد به واجب (خداوند) برسد؟

# اگر جانت شود زین معنی آگاه

بگویی در زمان استغفرالله

هوش مصنوعی: اگر تو به این حقیقت پی ببری و آن را بفهمی، در این صورت از چنین سخنی خواهی گفت که «استغفرالله» (از خدا می‌خواهم که مرا ببخشد).

# ندارد هیچ جوهر بی‌ عَرَض عین

عَرَض چِبْوَدْ که لا یبقیٰ زمانین

هوش مصنوعی: هیچ جوهری (موجودی) بدون صفت‌های ظاهری (عرض) وجود ندارد و اگر نتوان صفت‌های ظاهری را نگه داشت، هیچ چیزی برای دو زمان پایدار نخواهد ماند.

# حکیمی کاندر این فن کرد تصنیف

به طول و عرض و عمقش کرد تعریف

هوش مصنوعی: حکیمی در این دانش (حکمت) کتابی تألیف کرده که در آن به بررسی و تعریف ابعاد مختلف آن (طول، عرض و عمق) پرداخته است.

# هیولیٰ چیست جز معدومِ مطلق

که می‌گردد بدو صورت محقّق

هوش مصنوعی: هیولیٰ چیست جز آنچه که به طور کامل وجود ندارد، و این هیولیٰ است که به شکل‌های واقعی تبدیل می‌شود.

# چو صورت بی‌هیولیٰ در قِدَم نیست

هیولیٰ نیز بی او جز عدم نیست

هوش مصنوعی: مانند آنکه هیچ چیز در ابتدا وجود ندارد مگر به واسطهٔ صورت، هیولای بدون صورت هم جز عدم و نیستی به شمار نمی‌آید.

# شده اجسامِ عالم زین دو معدوم

که جز معدوم از ایشان نیست معلوم

هوش مصنوعی: اجسام جهان، بر اساس همین دو حالت (موجود و معدوم) شکل گرفته‌اند و در واقع، جز آنچه معدوم است، چیز دیگری از آن‌ها نمی‌توان فهمید.

# ببین ماهیّتت را بی کم و بیش

نه معدوم و نه موجود است در خویش

هوش مصنوعی: ماهیت تو نه به‌طور کامل وجود دارد و نه به‌طور کامل نیست؛ یعنی نه به طور کامل موجود است و نه به طور کامل معدوم.

# نظر کن در حقیقت سوی امکان

که او بی‌هستی آمد عینِ نقصان

هوش مصنوعی: احساس کن که حقیقت امکان را بشناس و توجه داشته باش که وجود ندارد و در واقع تجلی نکرده است، بنابراین عین نقص و کمبود به شمار می‌آید.

# وجود اندر کمالِ خویش ساری است

تعیّن‌ها امورِ اعتباری است

هوش مصنوعی: وجود در کمال خود همواره جاری و مستمر است، اما اشیاء و ویژگی‌هایی که ما در زندگی می‌بینیم تنها به خاطر قراردادی بودنشان اهمیت دارند.

# امورِ اعتباری نیست موجود

عدد بسیار و یک چیز است معدود

هوش مصنوعی: امور اعتباری وجود حقیقی ندارند و تنها چیزهایی هستند که به شمارش درمی‌آیند؛ در واقع، آن‌ها یک حقیقت واحد و واحد هستند که به شکل‌های مختلف درک می‌شوند.

# جهان را نیست هستی جز مجازی

سراسر کار او لهو است و بازی

هوش مصنوعی: جهان وجود واقعی ندارد و همه‌چیز در آن فریبنده و غیرواقعی است؛ تمامی کارها و فعالیت‌ها در این دنیا فقط سرگرمی و بازی است.

پیشنهاد مشق شعر

معرفی ترانه‌هایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است

مرتب‌سازی حاشیه‌ها: محبوب‌ترین | جدیدترین | قدیمی‌ترین

تا به حال ۵ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...

حمید در ‫۱۱ سال و ۱۱ ماه قبل، سه‌شنبه ۴ آذر ۱۳۹۳، ساعت ۱۰:۵۶ نوشته:

خلقیت یعنی چی؟

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

دکتر ترابی در ‫۱۱ سال و ۱۱ ماه قبل، چهارشنبه ۵ آذر ۱۳۹۳، ساعت ۱۳:۵۴ نوشته:

خلقیت اشاره به مردم است و انبوهی از خلق را از مردم را خلقیت میگفتند.

Hamishe bidar در ‫۱۱ سال و ۱ ماه قبل، چهارشنبه ۸ مهر ۱۳۹۴، ساعت ۱۱:۲۹ نوشته:

چقدر ژرف و ساده سخن میگه و در همین حال با معنی:
نه مخلوق است آن کو گشت واصل
نگوید این سخن را مرد کامل
عدم کی راه یابد اندر این باب
چه نسبت خاک را با رب ارباب

بهروز در ‫۹ سال و ۲ ماه قبل، جمعه ۳ شهریور ۱۳۹۶، ساعت ۰۰:۰۵ نوشته:

تعین ها امور اعتباریست یعنی چی

دکتر امین لو در ‫۵ سال و ۲ ماه قبل، چهارشنبه ۱۰ شهریور ۱۴۰۰، ساعت ۱۶:۵۰ نوشته:

جواب سوٌال دهم

در بارهٌ واصل به حق (وصول سالک)

469 وصال حق ز خلقیت جدایی است

   ز خود بیگانه گشتن آشنایی است

وصال عبارت است از اینکه سالک از تعین و هستی مجازی و پندار دویی خود که موسوم به خلقیت است، جدایی یافته،‌ از تعینِ موهومی خود که سبب جدایی خلق از حق می شود، خلاصی یابد. به همین جهت در مصرع دوم می فرماید: وصال و آشنایی حق آن است که از سالک از خود بیگانه شود و از هستی و تعین خود در تجلی احدی فانی و محو شود. لازم به یاد آوری است که منظور شیخ از بیگانه گشتن ازخود، این است که شخص با ارشاد عارف کامل به طریقه سیر و سلوک مشغول باشد وبه مرتبه فناء فی الله و بعد به مرتبه بقاءالله برسد

470            چو ممکن گـَردِ امکان بر فشاند

   به جز واجب دگر چیزی نماند

می دانیم ممکن الوجود دو وجه دارد: وجه واجب و وجه عدمی، شیخ در این بیت وجه عدمیِ ممکن الوجود را به گرد و غبار تشبیه کرده است. بنابراین اگر از ممکن، وجه عدمی محو شود،آنچه باقی می ماند، جز واجب چیز دیگری نخواهد بود.

471      وجود هر دو عالم چون خیال است

که در وقت بقا عین زوال است

چون هستی حقیقی فقط ذات واجب است که به صورت عالَم کثرات تجلی نموده است و غیر حق دائماً عدم است، پس وجود هر دو عالَم یک نمود بی بود یا خیال است که در این مورد در ابیات قبلی توضیح داده شده است. در مصرع دوم می فرماید که در وقت بقا عین زوال است یعنی عالم در وقت بقا نیز چون وجودش وابسته به وجود واجب است، پس عالَم به اعتبار مرتفع شدن تعین، زوال و نیستی است. باید دانست که از تجلی واجب به صورت ممکن نه چیزی از واجب کاسته می شود و نه تغییری حاصل می شود و نه ممکن از امکانیت عدمی خلاص می یابد.

472     نه مخلوق است آن کو گشت واصل

   نگوید این سخن را مرد کامل

مخلوق عبارت از تعین است و الا وجود در هر مرتبه ای که باشد واجب است. مادام که تعین شخص مرتفع نگردد، وصول حاصل نمی شود و همچنانکه در ابیات قبل نیز توضیح داده شد، وصال عبارت از رفع تعین است. بدین ترتیب واصل، مخلوق نیست و تا اثری از مخلوقیت باقی است، وصالی نخواهد بود. شیخ در مصرع دوم تذکر می دهد که مرد کامل هیچ وقت این سخن را نمی گوید و آن سخن عبارت است از اینکه بگویند، مخلوق واصل است که البته این سخن صحیح نیست.

473    عدم کی راه یابد اندر این باب

چه نسبت خاک را با رب ارباب

گفته شد: «ممکن» دو وجه دارد: وجه وجود و وجه عدم، سلوک و وصول از لوازم وجود هستند. لذا شیخ می فرماید: مخلوق و ممکن چگونه می توانند از ذات خودشان که عدم است به مرتبه وصول راه یابند. چون وصول به معنای رسیدن به وجود مطلق است و می دانیم، اتحاد عدم و وجود نیز محال است، چون اجتماع ضدین محال است. در مصرع دوم عدم را به خاک از بابت ظلمت تشبیه کرده است. رب ارباب هم نور مطلق است. پس معنی مصرع دوم این خواهد بودکه ظلمت و نور مطلق با هم نسبتی ندارند، آنچه شایسته وصال است وجود است و برای عدم این شایستگی وجود ندارد

474        عدم چبود که باحق واصل آید؟

وزو سیر وسلوکی حاصل آید

عدم و نیستی در جایگاهی نیست که با حق واصل شود و از عدم، سیر و سلوکی حاصل نمی شود، چون سیر و سلوک تابع وجود، حیات و علم است.

475            اگر جانت شود زین معنی آگاه

   بگویی در زمان استغفرالله

اگر جان تو ازاین معنی آگاه شود (یعنی از این معنی که غیر حق عدم است، یا غیر حق نمود بی بود و همچنین از این معنی که سیر و سلوک تابع وجود، حیات و علم است و یا از این معنی که مخلوق واصل نمی شود،) در زمان و فی الفور از خداوند متعال استغفار می کنی.

476      تو معدوم و، عدم پیوسته ساکن

    به واجب کی رسد معدوم ممکن؟

شیخ با لفظ خطاب می گوید: تو چون از ممکنات هستی پس معدومی و هر عدمی نیز پیوسته ساکن است، چون حرکت از لوازم وجود است و سیر و سلوک نیز رفتن معنوی است به جانب حق مطلق و رسیدن به واجب که آن را وصول می گویند. حال شیخ در مصرع دوم با لحن استفهامی بیان می کند. چگونه و کی «ممکن» که معدوم است به «واجب» می رسد. لازم به یادآوری است که هر «ممکن» قطع نظر ازتجلی وجود واجب ،عدم است.

477      ندارد هیچ جوهر بی عرض عین

عرض چبود چه؟ لایبقی زمانین

عالم، جواهر و اعراض هستند. جوهر به ذات خود قائم است و اعراض به ذات خود قائم نیستند، از طرف دیگر جوهر بدون عرض تحقق عینی پیدا نمی کند چون در بیت ۴۶۳ توضیح داده شد که طبق عقاید متکلمین جوهر مجرد از ماده نیست و به دو گروه تقسیم می شوند: گروهی معتقدند که، جوهر، مجموع اعراض است و عده ای دیگر عرض را داخل در حقیقت جوهر دانسته اند. شیخ در مصرع اول با اشاره به این معنی می گوید: اگر معتقد به هر یک از عقاید فوق باشی، نتیجه اش این است که جوهر بدون عرض عینیت ندارد. حال در مصرع دوم شیخ می پرسد، عرض چیست و خودش جواب می دهد عرض چیزی است که در دو زمان باقی نمی ماند یعنی هر عرض مستمرا فانی و متجدد می شود. و به عبارت دیگر عرض در هر آن مشمول فنا و تجدد است.

478   حکمیی کاندرین فن کرد تصنیف

   به طول و عرض وعمقش کرد تعریف

بدان که حکما معتقدند: جسم طبیعی، جوهری است که در وی امکانِ فرضِ ابعاد سه گانۀ طول، عرض و عمق باشد. بنابراین شیخ می فرماید: حکیمی که در فن طبیعیات بحث از اجسام طبیعی می نماید، چنین تصنیف کرده است و از جسم طبیعی به طول، عرض و عمق تعریف نموده است. اما در ابیات قبل توضیح داده شد که ابعاد سه گانه، اعراض و امور عدمی اند. بنابراین ترکیب وجود از اعدام نیز وهمی خواهد بود و حقیقتی ندارد.

479   هیولی چست جز معدوم مطلق

که می گردد بدو صورت محقق

حکما در تقسیم جوهر گغته اند: جوهر از دو حال خارج نیست یا جوهر، محل جوهر دیگر است یا حالّ است. اگر جوهر محل جوهر دیگر است آن را هیولی گویند و اگر حالّ است آن را صورت گویند و اگر مرکب از هر دو است، جسم است. در اینجا شیخ با توجه به عقاید فوق می فرماید که «هیولی چیست جز معدوم مطلق» یعنی هیولای بی صورت با وجود اینکه شأن او تقدم ذاتی است ولی هیولی بی صورت نمی تواند متحقق باشد. پس هیولی به چیزی متحقق می شود که خودش معدوم است. حال بیندیش چیزی که به معدوم متحقق شود، حالش چگونه خواهد بود و از اینجا قیاس نما جواهر که اصل اجسامند، حقیقت ایشان چنین است. اجسام که ترکیب از ایشان یافته اند، چگونه خواهند بود.

480      چو صورت بی هیولا در قِدَم نیست

     هیولی نیز بی او جز عدم نیست

طبق عقاید حکما صورت از هیولی منفک نیست و هیولی نیز بی صورت وجود ندارد. هم چنین حکما عقیده دارند، هیولی و صورت قدیم هستند. شیخ با اشاره به این موضوعات در این بیت فرماید: صورت و هیولی لازم و ملزوم همند و صورت بدون هیولی نمی تواند، قدیم باشد و از طرف دیگر در مصرع دوم می فرماید که هیولی نیز بدون صورت معدوم است. ازاستنتاج این مطالب معلوم می شود که هر دو معدوم هستند.

481      شده اجسام عالم زین دو معدوم

که جز معدوم از ایشان نیست معلوم

طبق عقاید حکما، اجسام مرکب از هیولا و صورت هستند و در بیت قبل گفته شد که هیولا وصورت بدون یکدیگر در قِدم معدومند پس طبق این عقیده اجسام از دو معدوم، موجود گشته اند و مسلم است که موجود شدن از معدوم امری محال است. باز طبق عقیده حکما اجسام مرکب از صورت و هیولا هستند و در ابعاد سه گانه طول، عمق و عرض متحقق هستند. قبلا" نیز گفته شد که این ابعاد نیز امور اعتباری است پس وجود اجسام به هر کیفیت که فرض نمایی چه از ترکیب صورت و هیولا و چه از ترکیب طول،عرض و عمق، در هر صورت حصول وجود از عدم محال است. به همین مناسبت شیخ در این بیت می فرماید: اجسام از این دو معدوم حاصل شده اند و از معدوم نیز چیزی غیر از معدوم، معلوم نیست.

482       ببین ماهیتت را بی کم و بیش

نه موجود و نه معدوم است در خویش

شیخ با توجه به مطالبی که در ابیات بالا گفته شد، می فرماید: ماهیت خودت را بدون کم و بیش ببین که فی حد ذاته ماهیت وجود تو نه موجود است و نه معدوم. چون اگر فی نفس الامر موجود بودی، معدوم نشدی و اگر معدوم بودی، موجود نگشتی. پس معلوم شد که «ممکن » امری است اعتباری و عقل آن را، از ادراک وجود و عدم به هم ترکیب می کند و به حقیقت وجودی ندارد چون وجود دائماً واجب و عدم دائماً ممتنع است.

483      نظر کن در حقیقت سوی امکان

   که او بی هستی آمد عین نقصان

شیخ می فرماید: حال از روی حقیقت نگاه کن و ببین که امکان بدون هستی و انضمام وجود با وی عین نقصان است، زیرا که معدوم است و متوجه باش که کمال ممکن و امکان فقط بواسطۀ تجلی ظهور واجب است و بدون اضافۀ وجود به ممکنات اعتباری بیش نیست.

484       وجود اندر کمال خویش ساری است

تعین ها امور اعتباری است

وجود واجبی که وجود مطلق است به واسطۀ حب ذاتی ظهور و اظهار، در کمال خویش بر جمیع ممکنات من الازل الی الابد ساری و متجلی است و تعین ها که در مراتب ظهور عارض آن حقیت می گردند، همه امور اعتباری و نمود وهمی اند و صورت خیالی بیش نیستند وحقیقتی ندارند و موجود حقیقی، حق است و بس.

485      امور اعتباری نیست موجود

           عدم بسیار و یک چیز است معدود

گفته شد که عالَمِ کثرات و تعینات که در مراتب ظهور عارض وجود شده اند اموری اعتباری هستند و امور اعتباری فی نفس الامرموجود نیستند. مانند تعداد واحد که در اعداد تکرار می شود. تعداد واحد امری است اعتباری و معدود یک چیزی بیشتر نیست و آن هم واحد است.

486    جهان را نیست هستی جز مجازی

       سراسر کار او لهو است و بازی

این بیت اشاره به این آیه کریمه است«اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ» جهان را هستی و وجودحقیقی نیست و هستی عالم اعتباری و مجازی است و سراسر کار عالم ازحیات، ممات، لذت، الم، بزرگی، کوچکی و غیره مانند لهو و لعب و بازی کودکانه است که از خاک و گِل چیزهایی می سازند و هریک را چیزی نام می نهند و بر سر آن جنگ می کنند وآخر همه آن ها هیچ است.

برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.

	غیرفعال و فعال کردن دوبارهٔ حالت چسبانی نوار ابزار به بالای صفحات
	راهنمای نوار ابزار
	پیشخان کاربر
	اشعار و ابیات نشان‌شدهٔ کاربر
	اعلان‌های کاربر
	ادامهٔ مطالعه (تاریخچه)
	خروج از حساب کاربری گنجور
	لغزش به پایین صفحه
	لغزش به بالای صفحه
	لغزش به بخش اطلاعات شعر
	فعال یا غیرفعال کردن لغزش خودکار به خط مرتبط با محل فعلی خوانش
	فعال یا غیرفعال کردن شماره‌گذاری خطوط
	کپی نشانی شعر جاری در گنجور
	کپی متن شعر جاری در گنجور
	همرسانی متن شعر جاری در گنجور
	نشان کردن شعر جاری
	ویرایش شعر جاری
	ویرایش خلاصه یا برگردان نثر سادهٔ ابیات شعر جاری
	شعر یا بخش قبلی
	شعر یا بخش بعدی

ورود به گنجور

بخش ۳۴ - جواب

تازه‌های نرم‌افزار گنجور